Đo tài trợ bằng giá trị tạo ra
Tài trợ nghiên cứu khoa học là việc phân bổ nguồn lực cho hoạt động tạo ra tri thức, công nghệ hoặc giải pháp, với hiệu quả được đánh giá qua đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng chứ không chỉ hồ sơ nghiệm thu. Quan điểm ấy cần trở thành nguyên tắc vận hành, nếu không tiền nghiên cứu sẽ tiếp tục tạo ra báo cáo thay vì năng lực giải quyết vấn đề. Ngày 5/11, hơn 300 đại biểu trong và ngoài nước dự phiên khai mạc Diễn đàn IRIFF 2026 tại Hà Nội, cùng bàn cách biến đầu tư khoa học thành năng lực nghiên cứu bền vững và sản phẩm hữu ích. Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh hợp tác quốc tế nên được đo bằng chương trình triển khai, công nghệ phát triển và giá trị thực tiễn, không phải số thỏa thuận được ký. Đây là cách đặt đúng câu hỏi: tài trợ đã làm thay đổi điều gì ngoài danh mục đề tài?
Chọn bài toán trước khi chọn đề tài
Tài trợ chỉ tạo tác động khi ưu tiên nghiên cứu gắn với nhu cầu phát triển và những vướng mắc có thật ở nhà máy, bệnh viện hay đời sống hằng ngày. Nếu cơ quan cấp vốn chọn đề tài chủ yếu theo tính thuận tiện của hồ sơ, nghiên cứu ứng dụng thực tiễn khó có cơ hội được thử nghiệm và hoàn thiện. Việt Nam đặt mục tiêu dành 2% GDP cho nghiên cứu và phát triển vào năm 2030; hơn 60% nguồn lực dự kiến đến từ xã hội và doanh nghiệp. Quy mô ấy khiến việc lựa chọn bài toán càng quan trọng: đầu tư lớn nhưng thiếu ưu tiên rõ ràng vẫn có thể phân tán vào các dự án ít khả năng chuyển hóa thành sản phẩm. Giám đốc NAFOSTED Đào Ngọc Chiến cho rằng cần cân bằng danh mục giữa nghiên cứu cơ bản, vốn tạo tri thức mới, với nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ gắn với thách thức thực tế. Không nên ép mọi nghiên cứu cơ bản hứa hẹn thương mại hóa tức thì; điều cần thay là cách xác định mục tiêu phù hợp cho từng loại nghiên cứu.
Ba bên cùng xác định nhu cầu, cùng chia sẻ rủi ro
Liên kết nhà nước, giới nghiên cứu và doanh nghiệp nên bắt đầu từ lúc xác định vấn đề, không phải sau khi kết quả đã hoàn thành. Mô hình ba bên giúp người làm chính sách nêu ưu tiên, nhà khoa học đề xuất hướng giải quyết, còn doanh nghiệp kiểm chứng nhu cầu và khả năng đưa công nghệ vào sử dụng. Nếu thiếu doanh nghiệp từ đầu, sản phẩm nghiên cứu có thể đúng về khoa học nhưng lệch khỏi yêu cầu sản xuất. Tại tọa đàm ngày 6/11, Đào Ngọc Chiến nêu yêu cầu để doanh nghiệp tham gia từ xác định nhu cầu, đặt hàng nghiên cứu đến thử nghiệm, hoàn thiện và thương mại hóa, thay vì chỉ tiếp nhận kết quả ở chặng cuối. Vì thế, doanh nghiệp nghiên cứu phát triển không thể chỉ được khuyến khích bằng lời kêu gọi; cơ chế tài trợ cần phân định quyền sở hữu trí tuệ, chia sẻ rủi ro và lợi ích đủ rõ. Nhà nước cũng cần tạo điều kiện để doanh nghiệp cùng đầu tư, thay vì mặc định ngân sách công phải gánh toàn bộ rủi ro.
Tổ chức tài trợ phải đổi cách làm
Đổi mới khoa học công nghệ đòi hỏi tổ chức tài trợ chuyển từ cấp vốn rời rạc theo từng đề tài sang hỗ trợ có lộ trình, có phối hợp và có tiêu chí đánh giá phù hợp với mục tiêu. Mô hình cũ, theo Phó giáo sư Lâm Quang Vinh, thường kết thúc ở nghiệm thu và công bố; nhân lực làm việc theo dự án ngắn hạn, còn thiết bị mua sắm có thể chỉ phục vụ một nhóm. Đó là cách quản lý thuận tiện trên giấy nhưng khó xây dựng năng lực lâu dài. Đại học Quốc gia TP.HCM đang chuyển sang đầu tư toàn diện trong 3–5 năm cho các nhóm nghiên cứu liên ngành, theo chu trình từ công bố quốc tế đến bằng sáng chế và sản phẩm thương mại hóa. Đây là hướng đáng nhân rộng, song tổ chức tài trợ cũng phải có khả năng theo dõi tiến độ, điều chỉnh hỗ trợ và chấp nhận rủi ro khoa học. Kết luận cần rõ: tài trợ không nên thưởng cho việc hoàn tất thủ tục; nó phải tạo điều kiện để nghiên cứu giải quyết vấn đề, được kiểm chứng và đến được với người dùng.
