Tiết kiệm năng lượng phải thành năng lực quản trị
Quản trị năng lượng là quá trình đo lường, theo dõi và cải thiện cách nhà máy sử dụng năng lượng, nhằm giảm lãng phí, kiểm soát chi phí và gắn hiệu quả vận hành với mục tiêu môi trường.
Đây không còn là việc tắt bớt thiết bị để ứng phó hóa đơn tăng. Giá năng lượng biến động khó lường trong khi tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe tạo sức ép kép: doanh nghiệp vừa phải giữ chi phí sản xuất trong tầm kiểm soát, vừa chứng minh được mức tiêu thụ năng lượng và phát thải. Các tiêu chí môi trường, carbon và phát triển bền vững ngày càng ảnh hưởng đến khả năng tham gia, duy trì vị thế tại thị trường quốc tế. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU cũng tác động đến một số nhóm hàng xuất khẩu.
Hội thảo về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả do Bộ Công Thương tổ chức ngày 28/10 tại Hưng Yên diễn ra trong bối cảnh đó. Thông điệp đáng chú ý là tiết kiệm năng lượng không chỉ là khoản chi được cắt giảm; đó còn là điều kiện cạnh tranh và một phần của an ninh năng lượng.
Bắt đầu từ dữ liệu, không phải dự án đắt tiền
Muốn tiết kiệm thực chất, nhà máy cần biết năng lượng đang tiêu hao ở công đoạn nào và vì sao. Kiểm toán năng lượng, xây dựng định mức, theo dõi thiết bị và đánh giá thời gian hoàn vốn giúp doanh nghiệp ưu tiên đúng điểm nghẽn, thay vì thay máy móc theo phong trào. Quản trị năng lượng cần được xem là quy trình dài hạn gắn với chiến lược sản xuất, không phải chiến dịch nhất thời.
Có thể bắt đầu bằng việc khắc phục rò rỉ khí nén, tắt thiết bị khi không tải, điều chỉnh áp suất, vệ sinh bộ trao đổi nhiệt, bảo ôn đường ống hơi và sắp xếp lại lịch vận hành. Những thay đổi này thường ít phức tạp hơn đầu tư lớn, nhưng chỉ tạo kết quả bền vững nếu mức tiêu thụ được ghi nhận và kiểm tra thường xuyên. Với ngành chế biến nông sản, nơi sấy, xay xát, làm lạnh và máy móc tiêu thụ nhiều năng lượng, theo dõi theo từng công đoạn đặc biệt cần thiết.
Đắk Lắk tiết kiệm hơn 194,8 triệu kWh điện trong chín tháng đầu năm, tương đương 6,28% điện thương phẩm; tỉnh đặt mục tiêu tiết kiệm ít nhất 8–10% tổng tiêu thụ năng lượng giai đoạn 2026–2030. Đây là minh chứng cho quy mô có thể đạt được khi tiết kiệm được tổ chức thành mục tiêu đo lường được.
Điện khí hóa và năng lượng sạch cần đi cùng vận hành hợp lý
Dữ liệu tạo nền để lựa chọn bước chuyển đổi tiếp theo. Điện khí hóa một số thiết bị, chẳng hạn thay xe nâng dùng nhiên liệu trực tiếp bằng xe nâng điện, có thể giảm việc đốt nhiên liệu ngay tại nơi vận hành và giúp theo dõi tiêu thụ thuận tiện hơn. Nhưng đổi sang điện chưa đồng nghĩa tự động giảm phát thải: kết quả còn tùy nguồn điện, hiệu suất thiết bị, cách vận hành và lịch sạc.
Điện mặt trời mái nhà cũng có thể đáp ứng một phần phụ tải tại chỗ, tùy mặt bằng, biểu đồ sử dụng điện và khả năng đầu tư. Ghép lịch sạc với thời điểm nguồn mặt trời phát điện hoặc điều chỉnh giờ chạy máy có thể nâng hiệu quả, nhưng cần tính toán bằng dữ liệu thực tế và đánh giá cả tính khả thi kỹ thuật lẫn kinh tế. Mô hình hạn chế vốn đầu tư ban đầu cũng cần được xem kỹ về chi phí trong suốt thời hạn hợp tác, trách nhiệm vận hành và điều khoản hợp đồng.
Hướng chuyển đổi phù hợp vì thế không phải là mua càng nhiều công nghệ càng tốt. Doanh nghiệp nên lập đường cơ sở tiêu thụ và phát thải trước, rồi so sánh phương án theo mức tiết kiệm, tác động phát thải và khả năng duy trì trong hoạt động sản xuất.
Minh bạch phát thải là điều kiện tiếp cận thị trường
Khi khách hàng và đối tác yêu cầu truy xuất nguồn gốc, dữ liệu năng lượng và thông tin môi trường, doanh nghiệp không thể dựa vào ước tính rời rạc. Cần thống nhất cách ghi nhận tiêu thụ, xác định nguồn phát thải, lưu hồ sơ và rà soát số liệu theo thời gian. Dữ liệu đáng tin cậy giúp nhà máy phát hiện nơi lãng phí, đặt mục tiêu giảm phát thải và trả lời yêu cầu của chuỗi cung ứng.
Việc hỗ trợ doanh nghiệp cũng đang được mở rộng: năm 2026, cơ quan quản lý đặt mục tiêu thúc đẩy 1.000 lượt kết nối giữa đơn vị cung cấp giải pháp và doanh nghiệp; cộng đồng hiệu quả năng lượng đã ghi nhận khoảng 850 lượt, trong đó có cơ hội hợp tác theo mô hình dịch vụ năng lượng ESCO. Đây là cơ hội để nhà máy tiếp cận chuyên môn, nhưng không thay thế trách nhiệm tự xác định mục tiêu và kiểm chứng hiệu quả.
Kết luận: sản xuất xanh bắt đầu từ việc hiểu rõ năng lượng đang đi đâu. Đo lường tốt, sửa lãng phí trước, rồi đầu tư có căn cứ vào điện khí hóa và năng lượng sạch sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí, giảm phát thải và củng cố vị thế trên thị trường.
