Hợp tác chỉ có ý nghĩa khi AI được dùng ngoài phòng thí nghiệm
Hợp tác AI ASEAN-EU là sự kết nối giữa nhu cầu ứng dụng rộng lớn của Đông Nam Á với năng lực nghiên cứu, quản trị và phát triển công nghệ của châu Âu, nhằm đưa trí tuệ nhân tạo từ thử nghiệm thành sản phẩm và dịch vụ hữu ích. Tại Diễn đàn Đổi mới sáng tạo trí tuệ nhân tạo ASEAN-Liên minh châu Âu, trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2026, các đại biểu chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất hướng hợp tác cụ thể, tập trung vào hoàn thiện thể chế, nối nghiên cứu với ứng dụng và huy động nguồn lực cho dự án chung. Đây là trọng tâm đúng: nếu hai bên chỉ trao đổi học thuật, cơ hội sẽ dừng ở tiềm năng. ASEAN có dân số trẻ, mức độ tiếp cận Internet cao và hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ năng động; EU có nền tảng nghiên cứu cơ bản, kinh nghiệm quản trị và nguồn lực tài chính. Giá trị nằm ở việc ghép những thế mạnh ấy để giải quyết bài toán thật của thị trường.
Động lực hợp tác cũng đến từ những điểm nghẽn cụ thể. ASEAN còn thiếu hạ tầng điện toán mật độ cao, năng lực nghiên cứu và phát triển chuyên sâu chưa đồng đều, trong khi các khuôn khổ pháp lý giữa các nước chưa kết nối chặt chẽ. Các đại biểu còn nêu hạ tầng trung tâm dữ liệu và nguồn cung năng lượng là những nút thắt kỹ thuật có thể kìm hãm đà phát triển AI. Bởi vậy, đưa công nghệ vào vận hành không thể tách rời đầu tư hạ tầng và quy tắc chung. Nhu cầu càng rõ khi Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN đang mở đường cho một thị trường số khu vực được kỳ vọng đạt quy mô 2.000 tỷ USD vào năm 2030. Đây là cơ hội lớn, nhưng chỉ thành lợi ích thực nếu doanh nghiệp có thể tiếp cận giải pháp phù hợp, còn người dùng nhận được dịch vụ tốt hơn.
Nối năng lực nghiên cứu với những bài toán của thị trường
Thước đo của hợp tác không nên là số hội thảo hay bản ghi nhớ, mà là khả năng biến tri thức thành sản phẩm có người dùng. Ông Nguyễn Mai Dương, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, nhấn mạnh đổi mới số đòi hỏi năng lực nghiên cứu, phát triển, làm chủ và chuyển hóa công nghệ thành sản phẩm, dịch vụ tạo giá trị mới. Quan điểm này đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm, nhưng không để doanh nghiệp tự xoay xở: Nhà nước kiến tạo thể chế, còn viện nghiên cứu và trường học cung cấp tri thức, công nghệ cùng nhân lực. Mô hình ba bên ấy có thể giúp nghiên cứu công nghệ EU gặp đúng nhu cầu của doanh nghiệp ASEAN, thay vì áp dụng một giải pháp hoàn chỉnh từ nơi khác mà chưa kiểm chứng điều kiện địa phương.
Các hướng hợp tác được nêu tại diễn đàn vì vậy cần đi cùng nhau: hoàn thiện thể chế để tạo khả năng tương thích, kết nối nghiên cứu với ứng dụng, và huy động nguồn lực cho dự án chung. Cơ chế thử nghiệm pháp lý có kiểm soát, hay Regulatory Sandbox, được xem là cách cho phép AI mới được thử trong điều kiện thực tế dưới sự giám sát linh hoạt. Việt Nam cũng đang triển khai mô hình không gian thử nghiệm chính sách mở; Quảng Ninh được nêu như một địa phương áp dụng mô hình này. Đáng chú ý, vai trò của tổ chức nghiên cứu và công nghệ như chất xúc tác trong liên kết “Ba nhà” có thể rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu hàn lâm đến thương mại hóa. Thử nghiệm có kiểm soát sẽ hữu ích hơn cả hai thái cực: ngăn công nghệ quá sớm hoặc triển khai rộng khi chưa hiểu rủi ro.
Ứng dụng gần người dân mới tạo sức thuyết phục
Ứng dụng AI ASEAN sẽ được đánh giá qua những thay đổi mà người dân và doanh nghiệp cảm nhận được, chứ không chỉ qua năng lực của mô hình. Tại Quảng Ninh, các ví dụ được nêu gồm AI hỗ trợ bản đồ không gian địa lý, quản lý tài nguyên đất đai, tự động hóa dịch vụ công và giám sát môi trường đô thị; địa phương đã thiết lập cơ chế hợp tác công-tư để triển khai các hướng này. Đây là loại ứng dụng có ý nghĩa thiết thực: thông tin địa lý tốt hơn có thể hỗ trợ quản lý và quy hoạch, còn dịch vụ công tự động hóa có thể giảm thao tác cho người dân. Tuy nhiên, để mở rộng, các dự án cần chứng minh độ tin cậy, lợi ích thực tế và khả năng vận hành trong điều kiện hạ tầng của từng địa phương. Những tiêu chí ấy cũng giúp đối tác châu Âu hiểu rõ hơn thị trường mà họ muốn phục vụ.
Singapore đưa ra một gợi ý khác về cách tổ chức đổi mới sáng tạo ASEAN: sáng kiến AI Singapore dựa trên năm trụ cột gồm nghiên cứu cơ bản, đổi mới sáng tạo, phát triển sản phẩm, đào tạo nhân lực và tạo tác động xã hội. Chương trình “100 Experiments” cho thấy chính phủ và doanh nghiệp có thể cùng đầu tư để giải quyết bài toán công nghiệp bằng các mô hình AI được thiết kế theo nhu cầu cụ thể. Bài học không phải là sao chép nguyên mẫu, mà là bắt đầu từ vấn đề của người dùng, rồi ghép doanh nghiệp với nhóm nghiên cứu và cơ quan quản lý. Với EU, đây là lối vào thị trường thực tế; với ASEAN, đó là cách tăng năng lực nội tại thay vì chỉ nhập giải pháp.
Niềm tin dữ liệu và lợi ích hai chiều là điều kiện mở rộng
Mở rộng ứng dụng xuyên biên giới đòi hỏi giải quyết bài toán dữ liệu mà không làm suy yếu chủ quyền quốc gia. Tại diễn đàn, Nguyễn Xuân Huy, Giám đốc điều hành DataSight France, đề xuất thay vì đưa dữ liệu thô qua biên giới, các bên có thể đưa phần mềm và con người đến nơi lưu trữ dữ liệu để xử lý tại chỗ. Đây là hướng đáng chú ý vì nó đặt yêu cầu bảo vệ dữ liệu vào thiết kế hợp tác ngay từ đầu, thay vì coi đó là trở ngại cần xử lý sau. Tài liệu cũng nhấn mạnh nhu cầu xây dựng không gian thử nghiệm số song sinh và cơ chế chia sẻ thông tin mối đe dọa theo thời gian thực giữa ASEAN và EU để bảo vệ nền kinh tế số. Quy tắc rõ ràng, năng lực an ninh và niềm tin giữa các bên sẽ quyết định liệu doanh nghiệp có dám triển khai AI ở quy mô lớn hay không.
Lợi ích tiềm năng là hai chiều: ASEAN có thể thúc đẩy chuẩn hóa thể chế và nâng cao năng lực công nghệ nội tại, còn doanh nghiệp công nghệ và viện nghiên cứu châu Âu có cơ hội thử nghiệm, thương mại hóa giải pháp trong một thị trường hơn 670 triệu dân. Nhưng quy mô dân số tự nó không bảo đảm thành công. Muốn hợp tác AI ASEAN EU tạo ra đổi mới có sức lan tỏa, các dự án phải bắt đầu từ nhu cầu thị trường, có cơ chế thử nghiệm an toàn, chia sẻ nguồn lực và chuyển giao năng lực cho đối tác địa phương. Khi nghiên cứu được nối với ứng dụng và lợi ích đến được với người dùng, hợp tác mới vượt khỏi khuôn khổ tuyên bố để trở thành động lực phát triển.
