Ngân sách mở nút thắt mặt bằng
Metro Thủ Dầu Một – TP.HCM là tuyến đường sắt đô thị dài 33,2 km, kết nối khu vực Thủ Dầu Một với mạng lưới metro của TP.HCM bằng các đoạn trên cao và đi ngầm. Việc UBND TP.HCM phê duyệt dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư với tổng mức đầu tư 36.586 tỷ đồng cho thấy giải phóng mặt bằng không phải phần việc phụ, mà là một cấu phần quyết định khả năng triển khai tuyến. Nguồn vốn thực hiện lấy từ ngân sách thành phố, Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM được giao làm chủ đầu tư. Đây là lựa chọn cần thiết để chuẩn bị mặt bằng trước khi thi công, nhưng quy mô chi tiêu cũng đặt ra yêu cầu minh bạch trong kiểm đếm, xác định quyền lợi và công khai tiến độ. Nếu khâu này chậm hoặc thiếu thuyết phục, mục tiêu khởi công sẽ khó giữ được nhịp.
Dự án dự kiến thu hồi 85,8 ha đất và ảnh hưởng đến 2.652 trường hợp; trong đó, 2.092 trường hợp bị thu hồi một phần diện tích, còn 560 trường hợp bị thu hồi toàn bộ. Những con số này cho thấy tác động không chỉ nằm ở tổng diện tích mà còn trải rộng lên nhiều hộ gia đình, chủ sử dụng đất và hoạt động tại các khu vực tuyến đi qua. Vì vậy, đánh giá tiến độ giải phóng mặt bằng metro không thể chỉ dựa vào số hecta đã bàn giao. Cách xử lý từng trường hợp, đặc biệt với người phải di dời hoàn toàn, mới là thước đo quan trọng của chất lượng chuẩn bị dự án.
Tác động trải dọc 16 phường
Phạm vi thu hồi đất đi qua 16 phường, từ Bình Dương, Phú Lợi, Thủ Dầu Một, Thuận Giao, Thuận An, Lái Thiêu và Bình Hòa đến Tam Bình, Hiệp Bình, Bình Thạnh, Gia Định, Thạnh Mỹ Tây, Xuân Hòa, Sài Gòn, Bến Thành và Bàn Cờ. Tuyến có 24 nhà ga, gồm 11 ga trên cao và 13 ga ngầm; điểm đầu kết nối ga S5 thuộc tuyến Bình Dương – Suối Tiên, điểm cuối tại ga Tao Đàn thuộc tuyến metro số 2 ở TP.HCM. Quy mô liên vùng này giúp giải thích vì sao công tác mặt bằng phức tạp: mỗi địa bàn có hiện trạng sử dụng đất, nhu cầu đi lại và điều kiện dân cư khác nhau. Kế hoạch bồi thường cần chia theo đoạn tuyến, nhà ga và vị trí thi công, thay vì áp một tiến độ chung cho toàn dự án.
Với người bị ảnh hưởng, chính sách bồi thường tái định cư sẽ quyết định liệu lợi ích giao thông trong tương lai có đi cùng một quá trình chuyển đổi công bằng hay không. Thành phố dự kiến rà soát quỹ nhà, đất tại các khu tái định cư ở Phú Lợi, Thuận An và địa bàn liên quan; nếu cần, sẽ nghiên cứu bổ sung quỹ phù hợp với nhu cầu thực tế, quy hoạch và khả năng cân đối vốn. Điều kiện tái định cư theo quy định pháp luật phải được bảo đảm trước khi thu hồi đất. Đây không nên chỉ là thủ tục hoàn tất trên giấy: người dân cần biết phương án bố trí, thời điểm bàn giao và cách xử lý trường hợp chưa có nơi ở phù hợp. Mức độ chuẩn bị ấy sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự đồng thuận và tiến độ.
Tiến độ phải gắn với trách nhiệm thực hiện
TP.HCM đang đẩy nhanh các thủ tục để hướng tới khởi công tuyến vào cuối năm 2026 và dự kiến hoàn thành cuối năm 2030. Ban Quản lý Đường sắt đô thị sẽ phối hợp với địa phương lập kế hoạch bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bàn giao mặt bằng theo từng khu vực, đoạn tuyến, vị trí nhà ga; các điểm phục vụ khởi công được ưu tiên. Cách làm theo từng phần có thể giúp công trường sớm triển khai ở nơi đã sẵn sàng, nhưng chỉ hiệu quả nếu tiến độ bàn giao không lấn át yêu cầu hoàn thành phương án hỗ trợ cho người dân. Mốc thời gian cần đi kèm cập nhật rõ ràng về hồ sơ, chi trả và quỹ tái định cư, để người chịu tác động không bị đặt trước việc đã rồi.
Khoản ngân sách này cũng cần được nhìn trong mục tiêu rộng hơn: TP.HCM đặt kế hoạch hoàn thành 8 tuyến đường sắt đô thị vào năm 2030, đưa tổng chiều dài mạng lưới lên 255 km. Tuyến Thủ Dầu Một – TP.HCM có thể mở rộng kết nối giữa các khu vực, nhưng thành công không thể chỉ tính bằng ngày khởi công hay số kilômét xây dựng. Chất lượng giải phóng mặt bằng, tính minh bạch của bồi thường và khả năng bố trí nơi ở phù hợp sẽ quyết định dự án có tạo được niềm tin hay không. Ngân sách lớn là điều kiện để mở đường; trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền lợi người dân mới là điều kiện để việc mở đường diễn ra bền vững.
