Hai cuộc khủng hoảng chồng lên cùng một cộng đồng
Người tị nạn là những người buộc phải rời nhà để thoát khỏi xung đột hoặc bạo lực, nhưng nhiều người nay phải dựng lại cuộc sống tại nơi còn chịu thiên tai và rủi ro khí hậu. Báo cáo công bố ngày 6-11 của Cao ủy Liên Hiệp Quốc về người tị nạn (UNHCR) cho biết khoảng 90 triệu người tị nạn đang sống tại các quốc gia đối mặt với rủi ro khí hậu nghiêm trọng; con số này tương đương 75% số người đang đi lánh nạn trên toàn cầu. Đây không phải hai cuộc khủng hoảng tách biệt. Người chạy trốn di dời do xung đột có thể đến nơi hứng hạn hán, lũ lụt chết người hoặc nắng nóng cực đoan, như tại Afghanistan và Bangladesh. Khi nơi trú ẩn mới cũng bấp bênh, việc thoát khỏi bạo lực chưa đồng nghĩa với tìm được an toàn.
Trở về không có nghĩa là được an toàn
Biến đổi khí hậu đang làm suy yếu một trong những điều kiện cần để chấm dứt cảnh lưu lạc: khả năng trở về và bắt đầu lại. Trong nửa đầu năm nay, hơn hai phần ba số người tị nạn hồi hương đã trở về các quốc gia có mức độ tổn thương cao trước hiểm họa khí hậu. Trường hợp Syria cho thấy vòng xoáy ấy rõ nhất: gần 4 triệu người lánh nạn gần đây đã trở về trong bối cảnh nguồn nước ngầm suy giảm và các cú sốc khí hậu đe dọa phục hồi. Lũ dọc sông Euphrates làm hư hại nhà cửa, khiến hàng nghìn người lại phải rời nơi ở. Vì thế, đánh giá thành công bằng số người hồi hương là chưa đủ. Nếu nhà cửa, nước và sinh kế không được bảo vệ trước thiên tai, hành trình trở về có thể chỉ là một chặng trước lần di dời tiếp theo.
Áp lực cũng tăng lên từ các hiện tượng thời tiết cực đoan. Trong thập kỷ qua, thảm họa liên quan thời tiết gây ra hơn 255 triệu lượt di dời nội bộ, trung bình khoảng 70.000 lượt mỗi ngày. El Niño mạnh trong năm nay được dự báo làm rủi ro tăng thêm; lũ lụt ở Đông Phi có thể buộc khoảng 3 triệu người tại Somalia, Kenya, Nam Sudan và Uganda rời nhà trước khi năm kết thúc.
Thiếu nguồn lực khiến khả năng tự bảo vệ càng thấp
Người tị nạn thường phải chống chọi với khí hậu khắc nghiệt trong điều kiện thiếu những phương tiện cơ bản. Hạn chế tiếp cận thiết bị làm mát, nước sạch và nguồn năng lượng ổn định khiến việc ứng phó với nắng nóng trở nên khó khăn. UNHCR dự báo đến năm 2050, cứ ba khu định cư dành cho người tị nạn ở châu Phi cận Sahara sẽ có một nơi trải qua ít nhất 100 ngày nắng nóng nguy hiểm mỗi năm. Thế nhưng, theo cơ quan này, chỉ khoảng 10% tài chính khí hậu toàn cầu được phân bổ tới các quốc gia dễ tổn thương hoặc chịu ảnh hưởng bởi xung đột. Khoảng cách ấy không chỉ là thiếu hụt ngân sách trên giấy: nó làm suy giảm khả năng chuẩn bị nơi trú ẩn, bảo đảm nước và giảm nguy cơ phải di dời lần nữa.
COP31 cần đưa người tị nạn vào kế hoạch khí hậu
Báo cáo được công bố trước COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, đặt ra một lựa chọn chính sách rõ ràng: tiếp tục xem bảo vệ người tị nạn và ứng phó khí hậu là hai việc riêng, hay thiết kế giải pháp chung cho những cộng đồng chịu cả hai sức ép. UNHCR kêu gọi chính phủ và các tổ chức tài chính khí hậu đưa người tị nạn cùng các nhóm di cư khác vào kế hoạch quốc gia ứng phó biến đổi khí hậu và cơ chế tài trợ. Lời kêu gọi này đáng được xem là yêu cầu tối thiểu, không phải ưu tiên phụ. Các kế hoạch khí hậu bỏ qua nơi ở của người phải chạy trốn sẽ khó bảo vệ được những người dễ tổn thương nhất; ngược lại, chính sách di dời không tính đến hạn hán, lũ lụt và nắng nóng cũng khó tạo ra nơi an toàn lâu dài. Khi xung đột và khí hậu cùng đẩy con người khỏi nhà, hỗ trợ cũng phải nối liền hai bài toán ấy.
