Oslo mở thêm một kênh đối thoại
Đàm phán hòa bình Nga - Ukraine là nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt chiến tranh và tìm thỏa thuận về an ninh, trong đó kết quả phụ thuộc vào việc các bên biến những trao đổi chính trị thành cam kết có thể thực hiện. Ngày 20/10, đại diện châu Âu lần đầu trực tiếp tham gia một nỗ lực do Mỹ làm trung gian để tìm lối ra cho cuộc xung đột. Đó là ý nghĩa đáng kể của đàm phán Oslo: châu Âu không chỉ đứng bên ngoài quan sát mà cùng Ukraine và Mỹ bàn về hòa bình lâu dài, thỏa thuận ngắn hạn như ngừng bắn một phần, phòng không, năng lượng và các vấn đề an ninh. Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb đánh giá cuộc gặp là bước đi đúng hướng. Nhận định ấy có cơ sở, nhưng chưa đồng nghĩa các bên đã thu hẹp được những bất đồng cốt lõi.
Sự hiện diện trực tiếp của Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và việc Jared Kushner tham gia trực tuyến cho thấy Washington muốn duy trì động lực thương lượng, còn các đối tác châu Âu muốn tiếng nói của mình gắn với quá trình định hình thỏa thuận. Dẫu vậy, tiến triển kỹ thuật tại Oslo chỉ có ý nghĩa nếu các đề xuất được Moscow xem xét nghiêm túc. Vì thế, đánh giá tích cực của Stubb nên được hiểu là tín hiệu về hướng đi, không phải lời xác nhận rằng hòa bình đã gần kề.
Phản hồi từ Nga là phép thử thực chất
Sau cuộc họp, các bên chờ phản hồi từ Nga để quyết định bước tiếp theo. Stubb cho biết các trao đổi kỹ thuật đã tiến triển và Đặc phái viên Witkoff dự kiến trình bày với phía Nga những đề xuất dựa trên các cuộc thảo luận trước đó, trong đó có cuộc gặp tại Miami. Đây là điểm bản lề: nếu Moscow tiếp nhận các ý tưởng làm cơ sở thương lượng, tiến trình có thể tiếp tục; nếu bác bỏ hoặc chỉ đáp lại bằng những điều kiện không thể dung hòa, động lực từ Oslo sẽ nhanh chóng suy yếu. Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov nói Moscow sẽ xem xét các đề xuất, kể cả đề xuất từ đặc phái viên Mỹ, nhưng khẳng định Nga không nhượng bộ về chính trị.
Tín hiệu từ Moscow sau đó cho thấy sự dè dặt này không phải chi tiết bên lề. Trợ lý đối ngoại Yuri Ushakov nhận xét các đề xuất từ Oslo chưa có nhiều giá trị thực chất để giải quyết khủng hoảng, dù ông cũng gọi chúng là bước đi đúng hướng. Khoảng cách giữa cách nhìn của châu Âu và Nga vì thế vẫn đáng kể. Stubb nhấn mạnh hòa bình đòi hỏi kiên nhẫn, nhưng chiến tranh không chờ đợi: người dân tiếp tục thiệt mạng mỗi ngày. Với những người chịu ảnh hưởng trực tiếp, thời gian chờ đợi không phải một khái niệm ngoại giao trừu tượng mà là cái giá hiện hữu.
Không đánh đồng Oslo với khả năng nối lại đàm phán ba bên
Diễn biến tại Oslo cần được tách bạch với thông tin xuất hiện ngày 21/10 về khả năng nối lại đàm phán ba bên giữa Nga, Ukraine và Mỹ. Sau cuộc gặp gần ba giờ giữa Vladimir Putin và Steve Witkoff tại St. Petersburg, Điện Kremlin cho biết ông Putin đồng ý về nguyên tắc nối lại thương lượng sau ngày 10/11. Hai tin tức có liên hệ về mặt ngoại giao, nhưng không phải một sự kiện: Oslo là cuộc thảo luận có Ukraine, Mỹ và các đối tác châu Âu; còn cuộc gặp ở St. Petersburg diễn ra riêng giữa lãnh đạo Nga và đặc phái viên Mỹ, sau đó mới xuất hiện thông tin về khuôn khổ ba bên.
Nếu được tổ chức, vòng mới dự kiến ở cấp kỹ thuật và có thể diễn ra tại Abu Dhabi, với trọng tâm là cơ chế bảo đảm an ninh cho Nga và Ukraine sau xung đột. Bối cảnh cần được tính đến: các vòng đàm phán đầu năm chưa tạo nhiều tiến triển ngoài trao đổi tù binh, do Moscow và Kiev giữ nguyên các yêu cầu cơ bản; tiến trình sau đó bị gián đoạn khi chiến tranh Mỹ - Iran nổ ra. Vì vậy, thông tin nối lại là một tín hiệu về lịch trình, chưa phải bằng chứng rằng bất đồng đã được giải quyết. Không nên xem nó như kết quả trực tiếp của Oslo hay như cam kết chắc chắn dẫn đến thỏa thuận.
Bước tiếp theo cần được đo bằng hành động
Thách thức lớn nhất không phải là đưa các bên trở lại bàn đàm phán, mà là khiến họ đối diện với khoảng cách trong điều kiện hòa bình. Theo thông tin được công bố, Moscow vẫn theo đuổi các mục tiêu cốt lõi, gồm kiểm soát toàn bộ Donetsk, phản đối Ukraine gia nhập NATO và muốn một thỏa thuận toàn diện thay vì chỉ ngừng bắn tạm thời. Những yêu cầu này khiến các cuộc thảo luận về phòng không, năng lượng hay bảo đảm an ninh khó chuyển thành một thỏa thuận nếu không có thay đổi về lập trường hoặc một khuôn khổ dung hòa.
Do đó, giá trị của đàm phán Oslo nằm ở việc tạo ra một điểm nối giữa Ukraine, Mỹ và châu Âu, chứ không nằm ở tuyên bố lạc quan sau cuộc họp. Phản hồi từ Nga sẽ cho biết Moscow sẵn lòng thương lượng trên cơ sở những ý tưởng đã được nêu hay chỉ muốn định hình tiến trình theo các điều kiện riêng. Việc Putin đồng ý về nguyên tắc nối lại đàm phán ba bên mở ra khả năng cho bước tiếp theo, nhưng còn phải chờ nội dung, địa điểm và kết quả thực tế. Kết luận cần thận trọng: Oslo là bước tiến về ngoại giao, còn tiến trình hòa bình chỉ thực sự tiến triển khi phản hồi của Nga đi kèm những nhượng bộ hoặc đề xuất đủ cụ thể để các bên có thể tiếp tục.
