Tín dụng xanh Việt Nam: Vốn nhiều nhưng cửa hẹp
Tín dụng xanh Việt Nam là các khoản vay và tài trợ tài chính dành cho dự án đáp ứng tiêu chí môi trường, gắn với mục tiêu giảm phát thải và chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững, nhưng đồng thời vẫn phải chứng minh hiệu quả tài chính và khả năng trả nợ rõ ràng để được ngân hàng và nhà đầu tư chấp nhận. Từ góc độ số liệu, dư nợ tín dụng xanh đã hình thành một dòng vốn đáng kể trong hệ thống ngân hàng, song điều đó không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp đều tiếp cận được. Theo đại diện Ngân hàng Nhà nước, nguồn vốn cho chuyển đổi xanh đến từ cả ngân hàng trong nước và tổ chức tài chính quốc tế, và hiện không thiếu về phía cung vốn. Tuy nhiên, nhu cầu vốn lớn cho hạ tầng, năng lượng, xử lý chất thải lại gặp “nút thắt” ở khâu tiếp cận, khi doanh nghiệp phải đối mặt với yêu cầu thẩm định chặt chẽ hơn khoản vay thương mại thông thường.
Không thiếu tiền, thiếu khả năng chứng minh và dữ liệu đáng tin
Điểm nghẽn của tiếp cận vốn xanh không nằm ở việc ngân hàng hết tiền, mà ở chỗ doanh nghiệp không chứng minh được mình xứng đáng với dòng vốn đó. Các ngân hàng và nhà đầu tư phải hạn chế nguy cơ “tẩy xanh”, nên không thể chỉ dựa vào nhãn mác hay tuyên bố môi trường. Họ yêu cầu dự án phải thể hiện đồng thời hiệu quả tài chính, năng lực trả nợ và mức giảm phát thải có thể kiểm chứng. Điều này đòi hỏi hồ sơ tài chính, dòng tiền, dữ liệu phát thải và báo cáo môi trường đủ chi tiết, nhất quán và có thể kiểm tra lại. Với nhiều doanh nghiệp nhỏ, đây là rào cản thực tế: họ quen làm theo kinh nghiệm, ít đầu tư vào hệ thống đo lường, báo cáo, nên khi bước vào “sân chơi” tín dụng xanh, họ bị loại ngay từ vòng gửi hồ sơ. Hệ quả là tín dụng xanh tăng trưởng nhưng vẫn chủ yếu chảy vào các dự án lớn, có đội ngũ tư vấn bài bản.
Chứng chỉ dự án xanh và chi phí thẩm định: gánh nặng vô hình
Để tiếp cận vốn xanh, doanh nghiệp không chỉ cần ý tưởng tốt mà còn phải có chứng chỉ dự án xanh và kết quả đánh giá độc lập về mức độ đáp ứng tiêu chí môi trường. Vấn đề là khung tiêu chí và hướng dẫn hiện chưa đủ cụ thể, thống nhất cho từng loại hình doanh nghiệp, khiến nhiều đơn vị phải tự dò đường. Bên cạnh đó, chi phí thẩm định, thuê tổ chức đánh giá và xác nhận mức độ đáp ứng tiêu chí xanh được các chuyên gia nhận định là có thể tạo thêm gánh nặng tài chính đáng kể. Với dự án dự kiến thu tiền từ tín chỉ carbon, doanh nghiệp còn phải làm rõ khả năng phát hành, quyền sở hữu, người mua, chi phí xác minh và thời điểm thu tiền. Những chi phí vô hình này khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ chùn bước: họ không dám bỏ thêm nguồn lực cho chứng minh và xác nhận, dù dự án có thể tốt cho môi trường.
Chuẩn hóa hồ sơ, đo lường phát thải và nâng năng lực hấp thụ vốn
Nếu tiếp cận vốn xanh đang bị nghẽn ở khâu chuẩn bị dự án và dữ liệu, thì giải pháp phải đi thẳng vào những điểm này. Các chuyên gia đề xuất hỗ trợ doanh nghiệp ngay từ khâu chuẩn bị hồ sơ, đo lường và xác minh kết quả giảm phát thải. Một bộ hồ sơ chuẩn hóa, có thể dùng với nhiều ngân hàng, được xem là cách giảm việc phải lặp lại các thủ tục đánh giá tương tự. Về phía chính sách, việc củng cố tiêu chí phân loại xanh, dữ liệu và quy trình thẩm định được coi là điều kiện tiên quyết trước khi triển khai các chương trình hỗ trợ tài chính thí điểm. Phát triển thị trường dữ liệu và tăng chia sẻ thông tin cũng sẽ giúp quá trình tiếp cận tín dụng xanh thuận lợi hơn. Khi chi phí xác minh giảm và tiêu chí rõ ràng, doanh nghiệp nhỏ sẽ có cơ hội thực sự bước vào cuộc chơi tài chính xanh, thay vì đứng ngoài nhìn dòng vốn đi qua.
Đa dạng hóa kênh vốn xanh: không thể chỉ trông vào ngân hàng
Ngay cả khi tín dụng xanh tăng trưởng bình quân hơn 20% mỗi năm giai đoạn 2017–2025, ngân hàng khó có thể gánh toàn bộ nhu cầu vốn dài hạn cho chuyển đổi khí hậu. Các ý kiến tại hội thảo về chính sách tín dụng và thị trường carbon đã đặt vấn đề kết hợp nhiều công cụ: trái phiếu xanh, trái phiếu tài trợ chuyển đổi, vốn cổ phần, tài chính hỗn hợp và thị trường carbon để đa dạng hóa kênh huy động vốn. Tuy nhiên, dòng vốn quốc tế và các cấu trúc tài chính phức tạp chỉ có thể phát huy nếu doanh nghiệp trong nước đủ sẵn sàng về hồ sơ, dữ liệu và quản trị rủi ro. Nói cách khác, nâng năng lực hấp thụ vốn xanh của doanh nghiệp quan trọng không kém việc mở rộng nguồn cung. Khi doanh nghiệp nhỏ hiểu rõ tiêu chí, giảm chi phí chứng minh và biết cách sử dụng nhiều kênh vốn, khoảng cách giữa nhu cầu chuyển đổi xanh và thực tế tiếp cận tài chính mới có cơ hội thu hẹp.
