Học dùng AI chưa đủ để tăng năng suất
Đào tạo lại lao động trong kỷ nguyên AI là quá trình giúp người đang làm việc cập nhật kỹ năng để phối hợp với công nghệ, đồng thời vận dụng kiến thức và phán đoán nhằm cải thiện nhiệm vụ, quy trình và kết quả công việc. Đây không thể chỉ là lớp hướng dẫn cách nhập câu lệnh hay sử dụng một công cụ mới. AI đang tác động đến sản xuất, kinh doanh và cơ cấu việc làm; vì vậy, doanh nghiệp phải coi việc học và tổ chức lại công việc là hai phần của cùng một chiến lược.
Nghiên cứu năm 2026 do Amazon Web Services ủy quyền ghi nhận tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam ứng dụng AI tăng lên 26%, từ 18% năm trước, nhưng 61% trong số doanh nghiệp đã áp dụng vẫn ở giai đoạn thử nghiệm. Khoảng cách giữa thử nghiệm và kết quả cho thấy cài công cụ không đồng nghĩa tạo ra năng suất lao động. Theo Tiến sĩ Tan Hong Ming thuộc Trường Kinh doanh Đại học Quốc gia Singapore, doanh nghiệp có thể đào tạo nhân viên dùng AI mà vẫn ít cải thiện năng suất nếu quy trình và cách quản lý không đổi.
Thông điệp đáng chú ý là trách nhiệm không thể đẩy hết cho người lao động. Nếu nhân viên được yêu cầu dùng AI nhưng vẫn phải làm theo quy trình cũ, không có quyền thử nghiệm hoặc thiếu hướng dẫn kiểm tra đầu ra, kỹ năng mới khó chuyển thành giá trị.
Đào tạo kỹ năng AI phải gắn với thiết kế lại công việc
Đào tạo kỹ năng AI cần bắt đầu từ những nhiệm vụ cụ thể: phần nào có thể tự động hóa, khâu nào cần con người kiểm tra và quyết định, kết quả AI được đưa vào quy trình ra sao. Điều này đòi hỏi quản lý xác định đúng bài toán trước khi chọn công cụ, rồi tổ chức thử nghiệm có tiêu chí đánh giá thay vì triển khai đại trà chỉ để chứng minh doanh nghiệp đã dùng AI.
Bằng chứng về tiềm năng là có, nhưng không nên xem như cam kết cho mọi ngành nghề: nghiên cứu của Brynjolfsson, Li và Raymond công bố năm 2025 cho thấy trợ lý AI tạo sinh giúp năng suất nhân viên hỗ trợ khách hàng tăng trung bình 15%, với mức cải thiện khác nhau giữa các nhóm. Muốn biến lợi ích ấy thành kết quả tại nơi làm việc, doanh nghiệp cần thiết kế lại luồng công việc, phân định trách nhiệm giữa người và máy, đồng thời tạo thời gian để nhân viên học cách kiểm tra và sửa câu trả lời.
Việc tái thiết kế cũng cần giữ lại những thử thách có giá trị học hỏi. AI đưa ra câu trả lời nhanh có thể giúp xử lý việc thường nhật, nhưng nếu nhân viên không còn cơ hội tự phân tích vấn đề, thử phương án và rút kinh nghiệm, chuyên môn cùng khả năng phán đoán có thể không phát triển tương xứng. Quản lý tốt là xác định khi nào nên dùng AI và khi nào con người cần tự giải quyết.
Kỹ năng công nghệ cần đi cùng năng lực tạo giá trị
Biết vận hành công cụ mới là nền tảng, không phải đích đến. Người lao động cần biết đặt câu hỏi, đánh giá độ tin cậy của kết quả, phát hiện sai lệch và áp dụng kiến thức chuyên môn vào tình huống thực tế. Với nhân sự chuyên môn, khả năng phân tích phương án và xử lý những việc đòi hỏi phán đoán của con người càng quan trọng khi AI đảm nhận nhiều tác vụ thông tin.
Yêu cầu kỹ năng đang dịch chuyển nhanh: các doanh nghiệp được khảo sát trong báo cáo The Future of Jobs Report 2025 dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi trong giai đoạn 2025–2030. Vì thế, đào tạo lại lao động không nên dừng ở một khóa học dùng phần mềm. Chương trình cần gắn với việc cải tiến sản phẩm, quy trình và cách phục vụ khách hàng, để nhân viên hiểu AI có thể giải quyết vấn đề nào và giới hạn của nó nằm ở đâu.
Năng lực đổi mới còn bao gồm ứng dụng tri thức, cải tiến quy trình và tạo giá trị gia tăng, chứ không chỉ là trình độ công nghệ. Một nhân viên biết biến kết quả do AI tạo ra thành quyết định hữu ích có thể đóng góp nhiều hơn người chỉ hoàn thành thao tác nhanh. Doanh nghiệp nên đánh giá kết quả đào tạo bằng chất lượng công việc và khả năng cải tiến, không chỉ bằng số người đã tham gia lớp học.
Mục tiêu 10 triệu người cần được nối với thay đổi quản trị
Tháng 8/2026, Chính phủ phê duyệt Chương trình quốc gia phát triển nguồn nhân lực trí tuệ nhân tạo, đặt mục tiêu trang bị kỹ năng AI cơ bản cho khoảng 10 triệu người lao động vào năm 2030; chương trình cũng hướng tới phát triển nhân lực chuyên sâu và tăng cường giáo dục về AI. Đây là quy mô tham vọng, nhưng số người được đào tạo sẽ không tự động trở thành thước đo năng suất nếu nơi làm việc không tạo điều kiện để áp dụng.
Điều đó đòi hỏi cả người đang đi làm, quản lý và lãnh đạo liên tục cập nhật kiến thức. Khảo sát được AWS ủy quyền cho thấy 87% nhà tuyển dụng được hỏi xem đào tạo lại nhân viên hiện tại là yếu tố quan trọng trong chiến lược AI. Song đào tạo cần đi kèm mục tiêu công việc rõ ràng, hướng dẫn về trách nhiệm và cơ chế để nhân viên phản hồi khi công cụ hoặc quy trình gây lỗi.
Hội thảo quốc tế lần thứ ba SANDBOX 2026, với chủ đề về kinh doanh đổi mới, kế toán và tài chính trong bất định, đã diễn ra tại Tập đoàn FPT và Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội. Từ yêu cầu nhân lực được nêu trong các cuộc thảo luận về AI, ưu tiên của doanh nghiệp nên là nối kiến thức với thực hành: chọn quy trình phù hợp, thử nghiệm có kiểm soát, đo kết quả rồi điều chỉnh cách phối hợp.
Kết luận rất rõ: đào tạo kỹ năng AI là điều kiện cần, còn thiết kế lại công việc và cách quản lý mới quyết định công nghệ có tạo ra năng suất hay không. Nếu doanh nghiệp muốn biến lợi thế lao động thành sức cạnh tranh, họ phải giúp nhân viên học cách sử dụng AI, đồng thời trao cho họ quy trình, quyền hạn và năng lực để biến tri thức thành giá trị.
