Nới danh sách đen để thêm tàu vào thị trường
Trừng phạt tàu bóng tối là các biện pháp hạn chế nhắm vào tàu chở dầu hoạt động ngoài mạng lưới thương mại minh bạch, thường được dùng để né kiểm soát và vận chuyển dầu bị hạn chế. Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang cân nhắc dỡ bỏ hạn chế đối với từng tàu nằm trong danh sách đen, cho phép bán lại cho nhà khai thác hợp pháp và chở dầu không thuộc diện trừng phạt. Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright nêu đề xuất tại Hội nghị Dầu khí Thế giới ở Riyadh đầu tuần này. Theo hướng được xem xét, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài có thể cấp phép từng giao dịch nếu người mua hợp pháp tiếp nhận tàu và đưa chúng trở lại hoạt động đúng quy định. Đây không phải lệnh mở cửa đồng loạt, mà là phương án chọn lọc. Cách làm này có thể bổ sung tàu cho thị trường, song hiệu quả phụ thuộc vào việc có bao nhiêu chiếc đủ điều kiện vận hành.
Áp lực giá nhiên liệu đẩy chính sách vào thế gấp
Động lực chính của đề xuất là giảm giá nhiên liệu trước bầu cử, chứ không phải thay đổi căn bản cách Washington đối xử với các đội tàu bị trừng phạt. Lạm phát tiêu dùng Mỹ tăng lên 3,7% trong tháng 9, khi nhiên liệu phục hồi giá làm tăng áp lực lên chi phí sinh hoạt. Một cựu cố vấn năng lượng của Tổng thống George W. Bush nhận định chính quyền đang tìm mọi biện pháp kéo giá xuống trước bầu cử, kể cả những biện pháp có tác động hạn chế. Chính sách năng lượng Mỹ vì vậy đang kết hợp nhiều công cụ: Nhà Trắng thúc giục đồng minh đưa thêm dầu diesel ra thị trường, cảnh báo khả năng cấm xuất khẩu nhiên liệu, còn Tổng thống Trump cho phép dùng dầu diesel đỏ miễn thuế trên đường công cộng. Nhưng nếu nguồn cung toàn cầu vẫn căng, việc mở thêm tàu khó tạo ra thay đổi nhanh tại cây xăng. Cơ quan Năng lượng Quốc tế cảnh báo thiếu hụt dầu diesel có thể kéo dài đến giữa năm 2027.
Cước vận tải dầu cao không chỉ vì thiếu tàu
Lập luận rằng thêm tàu sẽ kéo giảm chi phí nghe hợp lý, nhưng nguy cơ là Washington đang nhắm vào nút thắt chưa đủ lớn. Đội tàu chở dầu thô siêu lớn toàn cầu có 928 chiếc, trong đó khoảng 200 chiếc chịu trừng phạt và không thể phục vụ thị trường chính thống. Tuy nhiên, nhiều tàu đã cũ, không đạt yêu cầu bảo hiểm hoặc kiểm định; một số chiếc vẫn đang hoạt động ngoài thị trường hợp pháp, nên việc gỡ tên chưa chắc tạo thêm năng lực vận tải thực tế. Cước vận tải dầu tăng mạnh giữa gián đoạn tại eo biển Hormuz, nguồn cung tàu hạn chế và phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh. Mức cước bình quân trên một tuyến VLCC tăng 130% trong một tháng, dấu hiệu cho thấy áp lực không thể giải quyết chỉ bằng thay đổi danh sách trừng phạt. Nới lỏng có thể cải thiện tâm lý thị trường; còn kỳ vọng cước hạ bền vững thì chưa có cơ sở vững.
Lợi ích ngắn hạn có thể làm suy yếu sức ép dài hạn
Rủi ro lớn nhất là lợi ích vận tải nhỏ nhưng cái giá địa chính trị lại kéo dài. Với Nga, nới hạn chế có thể mở thêm cơ hội vận chuyển và giao dịch dầu mỏ, làm giảm hiệu quả các biện pháp nhằm hạn chế nguồn lực của Moscow. Với Iran, đội tàu bóng tối già cỗi vẫn chịu sức ép từ trừng phạt và phong tỏa hải quân của Mỹ; phân tích đội tàu treo cờ Iran cho thấy tuổi tàu cao làm tăng nguy cơ sự cố môi trường. Hơn nữa, các tàu chỉ được xem xét gỡ hạn chế của Mỹ; những hạn chế từ Anh và Liên minh châu Âu vẫn có thể cản trở hoạt động trên thị trường chính thống. Nếu Washington nới lỏng mà không giúp tăng đáng kể lượng dầu vận chuyển hay giảm chi phí nhiên liệu, họ có thể làm suy yếu sức ép đối với Nga Iran dầu mỏ mà không đem lại lợi ích rõ rệt cho người tiêu dùng. Vì vậy, đây chỉ nên là biện pháp có điều kiện, minh bạch và có thể đảo ngược, không phải lối tắt thay cho xử lý rủi ro tại Hormuz.
