Drone giúp giảm tải, nhưng không thay nhà vườn quyết định
Drone nông nghiệp là thiết bị bay không người lái được dùng để thực hiện các công việc như phun thuốc, gieo sạ và bón phân, giúp xử lý diện tích lớn nhanh hơn nhưng vẫn cần người quyết định quy trình và kiểm tra kết quả. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, công nghệ này đã hiện diện trong sản xuất; ở Cần Thơ, drone đang được đưa vào vườn cây ăn trái để cơ giới hóa khâu phun thuốc. Đây là bước tiến đáng chú ý khi nhân công ngày càng khó tìm, còn sâu bệnh không chờ lịch thuê người. Nhưng tốc độ bay không đồng nghĩa với việc cây được bảo vệ đồng đều. Thiết bị làm tốt phần lặp lại và bao phủ khu vực phù hợp; chẩn đoán dịch hại, chọn cách xử lý và đánh giá hiệu quả vẫn cần kinh nghiệm của người trồng.
Tại Hợp tác xã Vườn cây ăn trái Trường Khương A, xã Trường Long, ông Trần Văn Chiến cho biết đơn vị từng bước ứng dụng drone trong phun thuốc, gắn việc cơ giới hóa với mục tiêu giảm chi phí, nâng hiệu quả và bảo đảm an toàn cho người sản xuất. Hợp tác xã có 45 ha cây ăn trái, gồm 30 ha sầu riêng và 15 ha vú sữa. Với vườn sầu riêng cây cao, tán rộng và dày, phun truyền thống tốn công, khó đều; người lao động còn phải mang thiết bị giữa các hàng cây và tiếp xúc trực tiếp với thuốc. Drone có thể rút ngắn thời gian xử lý, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào đặc điểm vườn, thời điểm phun và tay nghề vận hành.
Những góc khuất vẫn cần đôi tay con người
Vườn sầu riêng lâu năm không phải mặt ruộng trống để máy bay có thể phun đều mọi vị trí. Tán cây dày, cành lá che khuất và chùm hoa, trái nằm sâu khiến thuốc từ trên cao có thể không tới được nơi cần xử lý. Vì vậy, giải pháp thực tế không phải chọn drone hay lao động thủ công, mà là phân công đúng việc: drone phun ở khu vực phù hợp, người làm vườn kiểm tra và phun bổ sung có kiểm soát ở dưới tán, điểm khuất hoặc bên trong chùm hoa, trái khi cần.
Theo phản ánh của người trồng, hiệu quả tổng thể trong một số điều kiện vườn có thể chỉ đạt khoảng 50% nhu cầu phòng trừ; đây là ước tính thực tế, chưa phải kết quả khảo nghiệm khoa học chính thức. Con số ấy không nên được hiểu như mức hiệu quả chung cho mọi vườn, nhưng đủ nhắc rằng diện tích phun nhanh không thể thay cho việc thăm vườn và kiểm tra sau xử lý. Người vận hành cũng cần pha thuốc đúng hướng dẫn, chọn thời điểm phù hợp và kiểm soát khu vực phun. Drone giảm phần việc nặng và thời gian tiếp xúc trực tiếp, chứ không biến thuốc bảo vệ thực vật thành vô hại.
Số hóa và canh tác xanh mới tạo lợi thế lâu dài
Nếu chỉ tính số hecta xử lý trong ngày, nhà vườn dễ đánh giá quá cao giá trị của drone phun thuốc. Lợi thế bền vững hơn đến từ việc nối thiết bị với nhật ký canh tác, dữ liệu dịch hại, lịch phun và thông tin vùng trồng. Ghi chép minh bạch giúp hợp tác xã biết đã xử lý ở đâu, khi nào, bằng quy trình nào; đồng thời hỗ trợ truy xuất và kiểm soát chất lượng. Công nghệ không tự tạo ra canh tác xanh: nếu chẩn đoán sai hoặc dùng thuốc thiếu kiểm soát, tự động hóa chỉ khiến sai sót diễn ra nhanh hơn.
Sầu riêng xuất khẩu cần đáp ứng yêu cầu xanh, sạch, nên số hóa quy trình phải đi cùng kiểm soát dịch hại và hồ sơ đáng tin cậy. Hướng đi này có ý nghĩa rõ với các hợp tác xã tổ chức sản xuất theo vùng trồng; tại Cần Thơ, một hợp tác xã chuyên canh sầu riêng khoảng 50 ha đã có mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu chính ngạch và sản phẩm đạt OCOP 3 sao. Đây không phải bằng chứng rằng drone tự nâng giá trị trái cây, mà cho thấy công nghệ chỉ phát huy khi gắn với quản lý và tiêu chuẩn thị trường.
Dùng dịch vụ trước, đầu tư sau
Với hộ nhỏ, thuê dịch vụ thường là cách ít rủi ro hơn để thử drone nông nghiệp trước khi tính chuyện sở hữu thiết bị. Nếu nhu cầu đủ lớn, hợp tác xã có thể cân nhắc đầu tư chung, thuê người vận hành hoặc ký hợp đồng dịch vụ dài hạn. Dù chọn cách nào, điều cần hỏi không chỉ là máy phun được bao nhiêu diện tích, mà còn là khả năng xử lý vườn có tán dày, kỹ năng người điều khiển, quy trình an toàn và cách kiểm tra hiệu quả sau phun.
Bước tiếp theo nên là khảo nghiệm chuyên môn để xác định điều kiện sử dụng, mức độ kiểm soát dịch hại và hiệu quả kinh tế, đồng thời tổ chức tập huấn kỹ thuật và mô hình trình diễn. Về lâu dài, bản đồ số, dữ liệu thời tiết, cảm biến và phần mềm quản lý có thể giúp lập kế hoạch chính xác hơn. Kết luận rất rõ: drone phun thuốc là công cụ hữu ích, không phải người làm vườn thay thế. Sức cạnh tranh của trái sầu riêng sẽ đến từ sự phối hợp giữa thiết bị, đôi tay kiểm tra từng tán cây và một quy trình canh tác xanh được ghi chép, quản lý nghiêm túc.
