Chuyển đổi xanh là khuyến khích, không phải áp đặt
Giao thông xanh là quá trình giảm tác động môi trường từ việc đi lại và vận tải bằng những phương tiện, công nghệ và cách tổ chức giao thông phù hợp, thay vì mặc định mọi người phải dùng xe thuần điện. Quan điểm đó là điểm đáng chú ý trong chỉ đạo mới của Chính phủ: mục tiêu giảm phát thải cần đi cùng quyền lựa chọn của người dân và doanh nghiệp. Ngày 5/11/2026, Văn phòng Chính phủ ban hành Công văn số 11281/VPCP-CN, truyền đạt ý kiến của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc về việc hoàn thiện Chiến lược phát triển dịch vụ vận tải và Chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí nhà kính trong giao thông vận tải. Bộ Xây dựng được giao chủ trì hoàn thiện chương trình hành động, phối hợp với các cơ quan liên quan và báo cáo Thủ tướng trước ngày 15/11/2026. Đây là cách tiếp cận hợp lý. Giao thông phát thải thấp là cần thiết, nhưng một lộ trình bắt buộc chuyển sang xe thuần điện có thể bỏ qua khả năng chi trả, nhu cầu đi lại và điều kiện hạ tầng khác nhau giữa các gia đình.
Quyền lựa chọn phải đi cùng điều kiện thực tế
Nhiên liệu hóa thạch trong vận tải góp phần gây ô nhiễm không khí và làm tăng phát thải khí nhà kính. Vì vậy, khuyến khích phương tiện xanh không phải mục tiêu có thể trì hoãn; vấn đề là thiết kế chính sách sao cho người dân có thể tham gia mà không bị đẩy vào lựa chọn duy nhất là mua xe mới. Phó Thủ tướng yêu cầu các dự thảo thể hiện giải pháp đồng bộ để người dân, doanh nghiệp chủ động chuyển đổi, căn cứ vào điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng đáp ứng của hạ tầng giao thông. Đồng thời, chính sách không được đặt ra quy định bắt buộc hoặc hàm ý một lộ trình buộc chủ phương tiện phải chuyển sang xe thuần điện, nhất là với phương tiện cơ giới đường bộ. Sự khác biệt này có ý nghĩa thiết thực. Xe máy có thể là phương tiện đi làm, chở hàng hoặc đưa đón người thân; một lựa chọn phù hợp với người sống gần tuyến tàu điện chưa chắc khả thi với người làm ca hoặc phải di chuyển nhiều nơi. Quyền tự chủ chỉ có giá trị khi các phương án thay thế thực sự đáp ứng nhu cầu ấy.
Sửa xe máy có thể là một phần của chuyển đổi
Chuyển đổi xe điện không nên bị hiểu thành cứ muốn giảm khí thải là phải thay xe. Với một số phương tiện, bảo dưỡng hoặc sửa chữa để đáp ứng yêu cầu môi trường có thể an toàn, hiệu quả và ít tốn kém hơn mua xe mới. Đây là lựa chọn đáng được tính đến trong chính sách, nhất là với người phụ thuộc vào xe máy để mưu sinh. Từ tháng 7/2027, xe máy tại Hà Nội và TP.HCM bắt đầu được kiểm định khí thải; một số người có thể cần bảo dưỡng hoặc sửa xe để đáp ứng yêu cầu. Vì thế, hướng dẫn cần giúp chủ xe biết phương tiện của mình có đạt chuẩn không, nếu chưa đạt thì sửa được hay không, và trường hợp cần thay xe sẽ được hỗ trợ thế nào. Hỗ trợ sửa xe máy tại cơ sở đủ điều kiện, kèm kiểm tra sau sửa chữa, là một hướng thực tế được nêu trong các đề xuất. Cách làm này vừa tránh biến tiêu chuẩn môi trường thành gánh nặng đổi xe đồng loạt, vừa hướng nguồn lực đến đúng phương tiện cần khắc phục.
Thêm phương án đi lại, thay vì chỉ hỗ trợ mua xe
Chính sách chuyển đổi sẽ thuyết phục hơn nếu ngoài hỗ trợ mua phương tiện mới, còn có lựa chọn đi lại bằng giao thông công cộng hoặc cải thiện phương tiện đang sử dụng. Barcelona đã triển khai chương trình T-verda từ tháng 10/2017: người tự nguyện đưa xe cũ gây ô nhiễm đi phá dỡ có thể nhận thẻ giao thông công cộng miễn phí trong ba năm, không giới hạn lượt đi trên mạng lưới tích hợp. Đây là ví dụ về một phương án bổ sung, không phải khuôn mẫu có thể áp dụng nguyên xi cho mọi nơi. London cũng từng hỗ trợ loại bỏ hoặc nâng cấp gần 54.000 phương tiện cũ gây ô nhiễm trong chương trình được cơ quan giao thông thành phố công bố. Điểm đáng tham khảo không nằm ở việc sao chép quy định của thành phố khác, mà ở chỗ kết hợp tiêu chuẩn với hỗ trợ và nhiều cách đáp ứng. Với Việt Nam, có thể thí điểm hỗ trợ giao thông công cộng tại nơi mạng lưới đủ thuận tiện, đồng thời quy định rõ việc thu hồi, xử lý xe cũ để ô nhiễm không chỉ chuyển từ nơi này sang nơi khác. Một chính sách xanh tốt là chính sách giúp người dân chọn được phương án phù hợp, chứ không biến quyền chuyển đổi thành nghĩa vụ mua xe.
