Tổn thương có thể bắt đầu trước khi bạn nhận ra
Chỉ số tiểu đường là kết quả xét nghiệm đánh giá quá trình chuyển hóa glucose, giúp phát hiện, chẩn đoán và theo dõi bệnh đái tháo đường. Đường huyết cao kéo dài không chỉ là vấn đề của một con số trên phiếu xét nghiệm: nó có thể làm tổn thương mắt, thận, tim mạch, dây thần kinh và ảnh hưởng đến não bộ. Nguy cơ nằm ở chỗ tổn thương thường tiến triển âm thầm; chờ đến khi cơ thể phát tín hiệu rõ ràng có thể đồng nghĩa với việc chức năng cơ quan đã suy giảm. Vì vậy, kiểm tra định kỳ và kiểm soát đường huyết lâu dài quan trọng hơn việc chỉ chú ý đến một kết quả đo đơn lẻ. Đây cũng là cách thiết thực để phát hiện sớm nguy cơ và giảm khả năng gặp biến chứng tiểu đường.
Ở mắt, tăng đường huyết có thể làm tổn thương những mạch máu nhỏ trong võng mạc. Dịch hoặc máu rò rỉ có thể dẫn đến phù hoàng điểm; ban đầu thường không có triệu chứng, nhưng về sau người bệnh có thể nhìn mờ, thấy đốm đen hoặc hình ảnh biến dạng. Nếu không được phát hiện và điều trị, thị lực có nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Thận cũng chịu tác động tương tự: tổn thương các mạch máu ở đơn vị lọc khiến khả năng lọc máu giảm. Albumin trong nước tiểu có thể là dấu hiệu sớm dù người bệnh chưa thấy bất thường; bệnh tiến triển có thể gây phù chân, mệt mỏi, thay đổi lượng nước tiểu, bệnh thận mạn hoặc suy thận.
Tim, thần kinh và não cũng chịu ảnh hưởng
Tổn thương do đường huyết tăng kéo dài không dừng ở mắt và thận. Tim mạch nằm trong nhóm cơ quan có nguy cơ biến chứng; theo dõi đường huyết là một phần của nỗ lực phòng ngừa các vấn đề tim mạch cùng với tổn thương thận, mắt và thần kinh. Dây thần kinh bị ảnh hưởng có thể làm giảm cảm giác, đặc biệt ở bàn chân. Khi đi kèm tuần hoàn kém, tổn thương thần kinh làm tăng nguy cơ loét, nhiễm trùng và biến chứng nghiêm trọng. Não bộ cũng có thể bị ảnh hưởng bởi tăng đường huyết kéo dài, dù các nguồn hiện có không mô tả cụ thể biểu hiện hay cơ chế. Điểm đáng nhớ là biến chứng tiểu đường có thể tích lũy âm thầm: không có triệu chứng rõ rệt không đồng nghĩa với việc cơ quan đang an toàn.
Một chỉ số đơn lẻ không kể hết câu chuyện. Đường huyết lúc đói đo glucose sau ít nhất 8 giờ nhịn ăn; nghiệm pháp dung nạp glucose đo mức đường huyết hai giờ sau khi uống dung dịch chứa 75 g glucose. HbA1c phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 2–3 tháng, còn đường huyết bất kỳ được dùng trong một số trường hợp, nhất là khi có triệu chứng điển hình. Bác sĩ thường phối hợp các xét nghiệm để đánh giá, thay vì kết luận từ một con số riêng lẻ.
Đọc chỉ số đúng cách, đừng tự chẩn đoán
Các mốc dưới đây giúp định hướng, nhưng không thay thế đánh giá y tế. Kết quả bất thường khi không có triệu chứng điển hình thường cần được xác nhận bằng xét nghiệm lặp lại hoặc phương pháp khác theo hướng dẫn của bác sĩ.
| Xét nghiệm | Bình thường | Tiền đái tháo đường | Đái tháo đường |
|---|---|---|---|
| Đường huyết lúc đói (FPG) | < 100 mg/dL (< 5,6 mmol/L) | 100–125 mg/dL (5,6–6,9 mmol/L) | ≥ 126 mg/dL (≥ 7,0 mmol/L) |
| Đường huyết sau 2 giờ (OGTT) | < 140 mg/dL (< 7,8 mmol/L) | 140–199 mg/dL (7,8–11,0 mmol/L) | ≥ 200 mg/dL (≥ 11,1 mmol/L) |
| HbA1c | < 5,7% | 5,7–6,4% | ≥ 6,5% |
| Đường huyết bất kỳ (RPG) | Không dùng để phân loại | Không dùng để phân loại | ≥ 200 mg/dL (≥ 11,1 mmol/L) kèm triệu chứng điển hình hoặc cơn tăng đường huyết cấp |
Các xét nghiệm này có ý nghĩa thực tế: phát hiện tiền đái tháo đường, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi mức kiểm soát đường huyết. Đường huyết từ 300 mg/dL trở lên cần được đánh giá y tế sớm, nhất là khi kèm khát nhiều, tiểu nhiều, buồn nôn, nôn, đau bụng, khó thở hoặc thay đổi ý thức.
Kiểm soát lâu dài bằng thói quen và theo dõi phù hợp
Kiểm soát đường huyết không phải một đợt điều chỉnh ngắn hạn mà là việc cần duy trì. Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, trái cây ít đường, thực phẩm giàu chất xơ và protein nạc; hạn chế đồ ngọt, nước uống có đường và tinh bột tinh chế để tránh làm đường huyết tăng nhanh. Hoạt động thể lực ít nhất 150 phút mỗi tuần với cường độ trung bình, kết hợp bài tập tăng sức mạnh cơ bắp, có thể hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết. Nếu được kê thuốc hoặc insulin, hãy dùng đúng liều và thời điểm; không tự đổi phác đồ khi chưa trao đổi với bác sĩ. Theo dõi đường huyết và HbA1c định kỳ giúp đánh giá xu hướng, thay vì phỏng đoán dựa trên cảm giác.
Người từ 35 tuổi trở lên, hoặc có thừa cân, béo phì, tiền sử gia đình mắc đái tháo đường hay tăng huyết áp, nên hỏi bác sĩ về lịch kiểm tra phù hợp. Người đã có chẩn đoán cũng nên trao đổi với chuyên gia y tế về kết quả xét nghiệm, mục tiêu theo dõi và kế hoạch điều trị. Hãy đến cơ sở y tế ngay nếu đường huyết ở mức nguy hiểm hoặc xuất hiện khát nhiều, tiểu nhiều, nôn, đau bụng, khó thở, lơ mơ hay mất ý thức. Đừng đợi triệu chứng ở mắt, thận hoặc bàn chân mới hành động: phát hiện sớm và kiểm soát đều đặn là cách giảm rủi ro thiết thực nhất.
