Thương mại hóa cần nhiều hơn một phát minh
Thương mại hóa công nghệ là quá trình biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm hoặc dịch vụ có người mua, thông qua kiểm chứng nhu cầu, hoàn thiện giải pháp và kết nối với doanh nghiệp, nhà đầu tư. Vì thế, thành công không được đo bằng số đề tài hoàn thành hay bằng sáng chế được cấp, mà bằng khả năng giải quyết vấn đề và tạo ra giao dịch thực tế. Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường vẫn bị níu lại bởi định giá tài sản trí tuệ, cơ chế góp vốn và nỗi lo trách nhiệm của người ra quyết định; Chính phủ cũng đã nhận diện đây là điểm nghẽn. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 trao quyền tự chủ lớn hơn cho tổ chức quản lý kết quả nghiên cứu. Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy, kết quả từ nhiệm vụ có ngân sách nhà nước hỗ trợ được trao quyền sở hữu cho tổ chức chủ trì, mở rộng khả năng đăng ký sở hữu trí tuệ và thương mại hóa. Đây là thay đổi đáng kể, nhưng quyền trên giấy chỉ có ý nghĩa khi đi cùng cách thử nghiệm và định giá có thể áp dụng.
Sandbox giúp doanh nghiệp khởi nguồn có đường thử
Với doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học, rủi ro không chỉ nằm ở việc công nghệ có hoạt động hay không. Họ còn phải đối mặt với câu hỏi ai được quyền cấp phép, góp vốn bằng tài sản trí tuệ ra sao và người phê duyệt chịu trách nhiệm thế nào. Đề xuất sandbox doanh nghiệp nhằm tạo một khuôn khổ thử nghiệm có giới hạn, giúp các bên học từ tình huống thực tế thay vì chờ mọi vướng mắc được giải quyết bằng quy định chung. Theo phương án Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất dựa trên đề án của Đại học Bách khoa Hà Nội, cấp phép khai thác tài sản trí tuệ được xem là lựa chọn mặc định, thay vì lập tức chuyển nhượng quyền sở hữu hoặc góp vốn bằng công nghệ. Mô hình dự kiến thí điểm tối đa 15 doanh nghiệp trong 24 tháng. Các mốc kiểm chứng gồm kế hoạch kinh doanh trong 6 tháng, đội ngũ quản lý trong 12 tháng, sản phẩm mẫu sau 18 tháng, vòng gọi vốn đầu tiên trong 24 tháng và doanh số thương mại đầu tiên trong 36 tháng. Cách làm này đáng ủng hộ nếu trách nhiệm và tiêu chí đánh giá được công khai, để sandbox không trở thành một lớp thủ tục mới.
Định giá công nghệ phải chịu phép thử của người mua
Chi phí nghiên cứu không thể tự động trở thành giá bán. Một đề tài được cấp 5 tỷ đồng có thể tạo ra công nghệ mang lại 40 tỷ đồng, nhưng cũng có thể chỉ thu về 2 tỷ đồng khi đưa ra thị trường. Những con số ấy không phải công thức định giá; chúng cho thấy giá trị phụ thuộc vào mức độ hoàn thiện, nhu cầu, lợi thế cạnh tranh và khả năng tạo doanh thu. Nếu một công nghệ được kỳ vọng có giá trị 10 tỷ đồng nhưng nhà đầu tư chỉ sẵn sàng trả 2 tỷ đồng và bên sở hữu chấp nhận, mức giao dịch thực tế là 2 tỷ đồng. Đây là lý do định giá công nghệ cần dữ liệu, giao dịch tham chiếu và cơ chế để các bên thử thương lượng, thay vì áp một phép tính cứng nhắc. Khi tài sản hình thành từ nguồn lực nhà nước, định giá thấp có thể gây lo ngại thất thoát; định giá cao lại khiến doanh nghiệp khó tiếp cận và người quyết định ngại rủi ro. Sandbox có thể giúp tạo thêm tiền lệ thực tế, nhưng không thay thế được hướng dẫn rõ ràng và năng lực thẩm định.
Đưa công nghệ đến đúng người dùng và nhà đầu tư
Thương mại hóa không thể là việc riêng của phòng thí nghiệm. Nhà nghiên cứu hiểu công nghệ, doanh nghiệp hiểu quy trình và khách hàng, còn nhà đầu tư đánh giá khả năng mở rộng; thiếu một mắt xích, kết quả nghiên cứu dễ dừng ở bản mẫu hoặc hợp đồng chuyển giao. Kinh nghiệm với công nghệ JEVA cho thấy giá trị của cách làm “bằng chứng trước, đầu tư sau”: thử nghiệm sản phẩm, lắng nghe khách hàng và đánh giá hiệu quả kinh tế trước khi rót vốn lớn. Công nghệ cô đặc dịch nhạy cảm nhiệt này phát triển từ hợp tác nghiên cứu Việt Nam - Áo bắt đầu năm 2012; đến giai đoạn 2014-2015, nhóm hoàn thiện công nghệ và phát triển giải pháp chế biến rau quả di động tại vùng nguyên liệu, hướng tới doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Chất lượng, phản hồi khách hàng, hiệu quả và khả năng mở rộng cần dẫn dắt quyết định đầu tư; đích đến phải là đơn hàng thực tế, không chỉ một hợp đồng chuyển giao. Kết nối nhà khoa học với doanh nghiệp và nhà đầu tư vì thế không phải khâu phụ, mà là hạ tầng để công nghệ đến được người dùng.
Kết luận: luật mới mở thêm quyền, sandbox có thể mở thêm lối thử, nhưng thị trường mới là nơi kiểm chứng giá trị. Muốn kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, cần phối hợp cả ba: cơ chế đủ an toàn để quyết định, người mua đủ sớm để phản hồi và đối tác đủ tin cậy để đầu tư. Nếu thiếu kết nối ấy, công nghệ có thể vẫn nằm trong phòng thí nghiệm dù đã hoàn tất về mặt khoa học.
