Bắt đầu từ bài toán trong nước
Kết nối trí thức kiều bào là cách ghép nhu cầu phát triển cụ thể trong nước với tri thức, kinh nghiệm và công nghệ mà chuyên gia người Việt ở nước ngoài có thể đóng góp, trực tiếp hoặc từ xa. Đây không nên là hoạt động dừng ở những cuộc gặp hay lời kêu gọi chung chung. Ngày 24-10, trước khi kết thúc chuyến thăm Bỉ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp đại diện chuyên gia, trí thức kiều bào tại Bỉ và Luxembourg. Thông điệp đáng chú ý là phải lấy bài toán thực tiễn làm điểm xuất phát, chuyển từ đi tìm nguồn lực sang kết nối nguồn lực với nhu cầu. Đó là sự đổi chiều cần thiết: thay vì hỏi chuyên gia có thể mang gì về, cơ quan trong nước cần nêu rõ mình đang vướng ở đâu và cần lời giải nào. Việt Nam còn khoảng cách phát triển với các nước tiên tiến, trong khi yêu cầu phát triển nhanh hơn khiến việc đưa khoa học, công nghệ và tri thức vào sản xuất trở nên cấp thiết.
Giao việc đủ rõ để chuyên gia nhận lời
Các đề xuất tại cuộc gặp cho thấy phạm vi hợp tác có thể đi xa hơn những cuộc trao đổi chính sách: từ AI, bán dẫn, vật liệu xanh và công nghiệp tuần hoàn đến công nghệ lượng tử, năng lượng sạch và phát triển bền vững. Nhưng danh sách lĩnh vực hấp dẫn chưa phải là nhiệm vụ. Mỗi bộ, ngành, địa phương hay doanh nghiệp cần nêu rõ vấn đề cần giải quyết, công nghệ còn thiếu, đơn vị tiếp nhận và sản phẩm cuối cùng. Khi đầu bài đủ cụ thể, chuyên gia mới biết năng lực của mình phù hợp đến đâu và có thể cam kết phần việc nào. Lãnh đạo cũng khuyến khích trí thức kiều bào mạnh dạn đăng ký tham gia các bài toán lớn và công nghệ chiến lược quốc gia. Cách làm này tôn trọng cả hai phía: cơ quan trong nước chịu trách nhiệm xác định nhu cầu và khả năng ứng dụng; chuyên gia chịu trách nhiệm với phần việc đã nhận, dù đóng góp từ xa hay qua chương trình hợp tác.
Kiến nghị phải có nơi nhận và thời hạn trả lời
Điểm yếu lâu nay không hẳn là thiếu sáng kiến, mà là thiếu đường đi cho sáng kiến sau khi được nêu ra. Nhiều kiến nghị của trí thức kiều bào từng được ghi nhận tại diễn đàn nhưng không có địa chỉ tiếp nhận, không ai phản hồi; một số chuyên gia về nước còn gặp vướng mắc thủ tục và cơ chế tài chính. Vì vậy, cơ chế tiếp nhận phải gắn với người phụ trách, thời hạn xử lý và phản hồi có nội dung, thay vì để lời hứa hợp tác trôi qua sau cuộc gặp. Theo chỉ đạo được nêu, các nhà khoa học và Hội cần nhận phản hồi bằng văn bản trong ba tháng, đồng thời mỗi nhiệm vụ phải có đầu mối cụ thể. Đại sứ quán Việt Nam tại Bỉ, kiêm Phái đoàn Việt Nam bên cạnh Liên minh châu Âu, được giao làm đầu mối thường trực và rà soát tiến độ định kỳ sáu tháng. Những mốc này biến thiện chí thành trách nhiệm có thể theo dõi.
Ít nhiệm vụ, theo đến khi có kết quả
Muốn cơ chế vận hành, ưu tiên phải là chất lượng thực hiện chứ không phải số lượng đề xuất. Hội Trí thức Việt Nam tại Bỉ và Luxembourg được đề nghị phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các cơ quan liên quan lựa chọn khoảng 5-10 nhiệm vụ khả thi, có đối tác tiếp nhận trong nước và khả năng lan tỏa. Một danh mục gọn giúp tập trung chuyên gia, thời gian và năng lực triển khai vào những việc có chủ thể sử dụng kết quả. Mỗi nhiệm vụ cần mục tiêu, tiến độ, nguồn lực và người chịu trách nhiệm; kết quả nên được đánh giá qua sản phẩm vận hành thực tế và dữ liệu kiểm chứng. Đây là cách phân biệt hợp tác thực chất với việc chỉ tập hợp ý tưởng: nhiệm vụ phải có nơi thử nghiệm, người tiếp nhận và bước xử lý khi phát sinh vướng mắc. Trí thức kiều bào có thể mở rộng năng lực giải quyết bài toán trong nước, nhưng chỉ khi các cơ quan theo đuổi phần việc đến cùng.
Cuộc gặp ngày 24-10 tạo cơ hội để trí thức kiều bào và cơ quan trong nước chuyển từ chia sẻ mong muốn sang phối hợp có mục tiêu. Cơ hội ấy sẽ mất giá trị nếu kiến nghị lại chỉ được ghi nhận, còn nhiệm vụ thiếu người nhận và không có phản hồi. Ngược lại, một số bài toán được chọn kỹ, có thời hạn, đầu mối và kết quả kiểm chứng sẽ tạo nền tảng để mở rộng kết nối nguồn lực. Đóng góp từ xa cũng không phải phương án thứ yếu: đó là cách phù hợp với nhiều chuyên gia người Việt đang làm việc tại châu Âu, thông qua dự án nghiên cứu và chương trình hợp tác mà không cần về nước lâu dài. Kết luận rất rõ: muốn trí thức kiều bào góp sức, trong nước phải đặt hàng đúng, trả lời đúng hạn và kiên trì theo đuổi nhiệm vụ cho đến khi có sản phẩm.
