Minh bạch phải bắt đầu từ những gì có trên khay ăn
Minh bạch bữa ăn học đường là khả năng để phụ huynh và cơ quan quản lý kiểm tra được thực phẩm đến từ đâu, được vận chuyển, tiếp nhận, chế biến và lưu mẫu như thế nào. Tại TP.HCM, mô hình định danh điện tử trong chương trình “Tick xanh trách nhiệm” cho phép phụ huynh quét mã QR để xem hình ảnh bữa ăn bán trú và truy xuất thông tin qua các khâu cung ứng. Đây là bước tiến có ích vì thay lời trấn an bằng dữ liệu có thể đối chiếu. Chương trình đã thu hút hơn 1.000 nhà cung cấp, kiểm soát hàng nghìn sản phẩm qua 12 chuỗi cung ứng; nền tảng ấy tạo điều kiện mở rộng truy xuất tới suất ăn trường học. Nhưng mã QR chỉ đáng tin khi hồ sơ phía sau được cập nhật, chính xác và gắn với lô hàng thực tế. Quét mã không thể thay việc kiểm tra bếp, đối chiếu chứng từ hay xử lý sai phạm.
Cho phụ huynh quyền quan sát, không chỉ quyền phản ánh
Công nghệ phát huy tác dụng hơn khi đi cùng sự giám sát trực tiếp. Trường THCS Phú Định tại TP.HCM mời phụ huynh tham gia kiểm tra đột xuất bữa ăn bán trú và công khai số điện thoại ban giám hiệu. Cách làm này tạo một kênh tiếp cận cụ thể: gia đình có thể quan sát quy trình, nêu thắc mắc và liên hệ người chịu trách nhiệm, thay vì chỉ biết thực đơn sau khi con đã ăn. Dẫu vậy, kiểm tra có ý nghĩa khi được tổ chức an toàn, tôn trọng quy trình bếp và không biến thành hoạt động trình diễn đã báo trước. Nhà trường cũng cần nói rõ phụ huynh được xem những khâu nào, phản ánh ở đâu và ý kiến được xử lý ra sao. Khi thông tin số và kiểm tra tại chỗ bổ trợ nhau, niềm tin có cơ sở hơn; nếu thiếu phản hồi và trách nhiệm giải trình, cả mã lẫn số điện thoại đều dễ thành hình thức.
Kiểm tra thực tế cho thấy những mắt xích còn yếu
Nhu cầu minh bạch không xuất phát từ công nghệ, mà từ các lỗ hổng được phát hiện khi kiểm tra. Tại Quảng Trị, đoàn liên ngành rà soát 223 cơ sở giáo dục có bếp ăn, trong đó 220 cơ sở tổ chức ăn bán trú; báo cáo ghi nhận hạn chế trong kiểm soát nguồn gốc, hợp đồng thiếu chứng từ và một số bếp xuống cấp. Có nơi tường, trần bong tróc, ẩm mốc, dột nước; khu sơ chế chật, thoát nước chưa bảo đảm. Một số trường còn thiếu nhân viên y tế, cấp dưỡng và bảo mẫu. Các địa phương cũng tăng cường kiểm tra tại trường có tổ chức bán trú: đoàn ở Quảng Trị kiểm tra bếp ăn, căng tin; xã Hồ Tràm giám sát hồ sơ nhà cung cấp, nguồn nguyên liệu, quy trình chế biến và lưu mẫu. Những phát hiện ấy cho thấy an toàn thực phẩm trường học không thể chỉ dựa vào giấy tờ: điều kiện cơ sở vật chất và đủ nhân lực cũng quyết định suất ăn có an toàn hay không.
QR không thay thanh tra: cần một chuỗi giám sát có trách nhiệm
Ông Đào Hà Trung, Chủ tịch Hội Công nghệ cao TP.HCM, nhận định việc kiểm soát an toàn thực phẩm học đường khó vì số lượng nhà cung cấp và bếp ăn lớn, trong khi nhu cầu dinh dưỡng đa dạng. Bởi vậy, trách nhiệm cần được chia sẻ nhưng không được chuyển hết sang phụ huynh: nhà trường kiểm soát đầu vào và quy trình; chính quyền thanh tra, yêu cầu khắc phục; nhà cung cấp chứng minh nguồn gốc; gia đình có công cụ để theo dõi và phản ánh. Tại Hồ Tràm, kiến nghị về cơ sở vật chất và tập huấn chuyên môn được tiếp nhận để báo cáo, đề xuất cơ quan có thẩm quyền xem xét. Quảng Trị cũng kiến nghị bố trí kinh phí sửa chữa, nâng cấp bếp ăn và công trình nước sạch, ưu tiên trường miền núi, vùng khó khăn. Mã QR thực phẩm có thể làm rõ hành trình nguyên liệu, nhưng chỉ kiểm tra thường xuyên, đầu tư bếp và xử lý vi phạm mới khép được khoảng cách giữa thông tin công khai với một bữa ăn an toàn.
