Truy xuất nguồn gốc là căn cứ, không phải bảo chứng tuyệt đối
Truy xuất nguồn gốc là việc ghi nhận và kết nối thông tin về sản phẩm, doanh nghiệp, lô hàng, thời điểm sản xuất và các chặng lưu thông để có thể đối chiếu xuất xứ. Đây là công cụ hữu ích cho nhận diện hàng giả, nhưng không thể thay thế việc kiểm tra và xác minh. Khi dữ liệu đầy đủ, doanh nghiệp và cơ quan chức năng có thêm căn cứ phát hiện sai lệch, rà soát chuỗi cung ứng và xác minh dấu hiệu giả mạo. Vì vậy, mã truy xuất có giá trị nhất khi gắn với dữ liệu đáng tin cậy, được cập nhật xuyên suốt, chứ không phải chỉ xuất hiện trên bao bì. Người mua có thể dùng mã để kiểm tra thông tin, nhưng không nên coi một lần quét thành kết luận chắc chắn về tính xác thực.
Cần nhớ rằng mã QR không tự chứng minh hàng hóa là thật; mã có thể bị sao chép, còn thông tin khai báo có thể thiếu hoặc sai. Dữ liệu quét trùng lặp, tần suất bất thường hay địa điểm không khớp với thông tin lưu thông chỉ là dấu hiệu cảnh báo, chưa đủ để kết luận hàng giả hoặc xác định người vi phạm. Muốn xử lý đúng, cần đối chiếu hồ sơ, kiểm tra hàng hóa và xác minh theo căn cứ pháp luật. Người mua nên xem truy xuất như một lớp kiểm tra bổ sung, không phải lý do để bỏ qua nơi bán, chứng từ hay dấu hiệu bất thường khác.
Hàng giả gây hại vượt xa chuyện mất tiền
Hàng giả, hàng nhái không chỉ làm suy giảm doanh thu và uy tín của doanh nghiệp chân chính; với sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hàng kém chất lượng hoặc không rõ nguồn gốc còn có thể đe dọa trực tiếp người sử dụng. Một số sản phẩm dầu gội của Công ty Cổ phần Sao Thái Dương từng xuất hiện dấu hiệu bị làm giả, làm nhái, khiến doanh nghiệp phải báo cáo cơ quan chức năng. Trường hợp này cho thấy tác động lan rộng: người mua khó biết mình đang sử dụng gì, còn thương hiệu phải gánh thiệt hại và xử lý nghi vấn trên thị trường. Bởi vậy, kiểm soát hàng giả là vấn đề an toàn và trách nhiệm, không chỉ là tranh chấp thương mại.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định người tiêu dùng có quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, tài sản và được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về hàng hóa, nguồn gốc, xuất xứ và đơn vị kinh doanh. Người bán cũng phải bảo đảm an toàn, chất lượng và công dụng theo nội dung đã công bố, quảng cáo, cam kết và quy định pháp luật. Những quyền này cần được thực thi bằng thông tin có thể kiểm tra và cơ chế tiếp nhận phản ánh có trách nhiệm; nếu người mua không thể xác định ai bán hoặc hàng đến từ đâu, quyền trên giấy khó trở thành sự bảo vệ hữu hiệu.
Sàn thương mại điện tử phải cùng chịu trách nhiệm kiểm soát
Hàng giả trực tuyến khó kiểm soát hơn vì người bán có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều địa bàn mà không cần hiện diện tại một cửa hàng cố định. Do đó, xử lý từng vụ sau khi hàng đã đến tay người mua là chưa đủ. Theo quy định được nêu trong nguồn, đơn vị vận hành sàn phải minh bạch thông tin hàng hóa, công khai đầu mối tiếp nhận khiếu nại và xác thực danh tính người bán. Khi doanh nghiệp phát hiện gian hàng có dấu hiệu bán hàng giả, hàng nhái hoặc dùng trái phép nhãn hiệu, họ có thể gửi thông tin cho sàn để xác minh và xử lý. Sàn cần phản hồi và phối hợp thực chất, thay vì để người mua và doanh nghiệp tự xoay xở giữa các tài khoản khó xác định.
Doanh nghiệp cũng không thể chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý hoặc nền tảng. Cần có đầu mối chuyên trách, theo dõi phản ánh từ khách hàng và rà soát dấu hiệu xâm phạm nhãn hiệu; chuẩn hóa dữ liệu gốc giúp việc đối chiếu nguồn hàng có cơ sở hơn. Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải tiếp nhận phản ánh, khiếu nại và thông báo việc tiếp nhận trong vòng ba ngày làm việc. Đây là yêu cầu cụ thể để biến khiếu nại thành một phần của quy trình bảo vệ người mua, thay vì để cảnh báo bị bỏ quên.
Người mua nên kiểm tra nhiều lớp và phản ánh đúng lúc
Người mua có thể giảm rủi ro bằng những bước thiết thực, nhưng trách nhiệm kiểm soát không nên bị đẩy hết sang phía khách hàng. Hãy ưu tiên kênh phân phối đáng tin cậy, kiểm tra thông tin sản phẩm và đơn vị kinh doanh, quét mã truy xuất nếu có, đồng thời lưu hóa đơn, chứng từ và nội dung giao dịch. Nếu mã dẫn đến dữ liệu thiếu nhất quán, sản phẩm có dấu hiệu bất thường hoặc thông tin gian hàng không rõ ràng, nên hỏi người bán và lưu lại bằng chứng trước khi phản ánh với nền tảng, doanh nghiệp hoặc cơ quan có thẩm quyền. Không nên chia sẻ cáo buộc như kết luận khi chưa được xác minh.
Hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng phụ thuộc vào việc kết nối thông tin từ nhiều phía: dữ liệu truy xuất, hồ sơ giao dịch, phản ánh của khách hàng và kiểm tra thực tế. Người mua cung cấp tín hiệu; doanh nghiệp đối chiếu sản phẩm và bảo vệ nhãn hiệu; sàn xác thực người bán, xử lý gian hàng vi phạm và tạo kênh khiếu nại rõ ràng; cơ quan chức năng xác minh theo thẩm quyền. Kết hợp truy xuất nguồn gốc với kiểm soát nghiêm trên sàn mới tạo được hàng rào có ý nghĩa. Mã QR đơn độc không ngăn được hàng giả, nhưng dữ liệu đáng tin và phản ứng nhanh có thể giúp phát hiện rủi ro sớm hơn.
