Một đạo diễn được nhớ qua những phận người
Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là một đạo diễn Việt Nam có dấu ấn bền bỉ, được nhớ đến bởi cách đặt con người, văn hóa và những phận đời bình dị vào trung tâm tác phẩm. Ông vừa khép lại hành trình làm phim, để lại niềm tiếc thương trong giới đồng nghiệp và khán giả. Nhưng mất mát ấy cũng khiến người xem nhìn rõ hơn điều làm nên di sản của ông: những câu chuyện không chỉ được kể, mà còn được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Với nhiều khán giả, tiếng gọi “Ba ơi!” giữa cánh đồng trong phim Đất phương Nam là lối vào ký ức về Nguyễn Vinh Sơn. Bộ phim truyền hình dài tập phát sóng năm 1997, chuyển thể từ tác phẩm của Đoàn Giỏi, dựng nên một miền sông nước nơi thiên nhiên, nếp sống và lòng hào sảng của người Nam Bộ hòa quyện. Sức sống của phim không chỉ nằm ở câu chuyện phiêu lưu của An và Cò; đó còn là cảm giác về một cộng đồng biết cưu mang nhau giữa biến động.
Bộ phim từng theo chân những bữa cơm gia đình và những buổi tối hàng xóm cùng chờ xem từng tập; ngày nay, khán giả vẫn có thể xem lại qua các kênh truyền hình trên điện thoại. Đó là một phép thử đáng tin cậy cho sức bền của tác phẩm: nó tiếp tục được phát hiện lại, không chỉ được nhắc đến như ký ức của một thời.
Ít phim, nhiều lớp nghĩa
Gia tài phim truyện của Nguyễn Vinh Sơn không đồ sộ, nhưng số lượng không phải thước đo thỏa đáng cho tầm vóc sáng tạo. Ba tác phẩm thường được nhắc đến gồm Tuổi thơ dữ dội (1989), Đất phương Nam và Trăng nơi đáy giếng (2008). Mỗi phim mở ra một hướng quan sát khác nhau, cùng cho thấy sự kiên nhẫn với đời sống và sự tiết chế trong cách biểu đạt.
Ở Tuổi thơ dữ dội, bối cảnh chiến tranh được kể bằng sự dịu dàng và chất thơ; âm thanh, ký ức cùng những mộng tưởng của tuổi nhỏ góp phần tạo nên sức gợi. Trăng nơi đáy giếng lại hướng vào nỗi đau kín đáo của một người phụ nữ, với diễn xuất được ghi nhận của Hồng Ánh. Nữ diễn viên cho biết vai diễn là dấu mốc quan trọng, mở ra chặng đường khám phá những khả năng khác của mình. Thành công ấy nhắc rằng một đạo diễn không chỉ tạo hình nhân vật mà còn có thể giúp diễn viên bước sang một giới hạn nghệ thuật mới.
Trăng nơi đáy giếng được trao Cánh diều Bạc năm 2008 và Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 16 năm 2009; Hồng Ánh nhận giải Nữ diễn viên chính xuất sắc ở Liên hoan phim quốc tế Dubai năm 2008, còn Nguyễn Vinh Sơn được trao giải Đạo diễn xuất sắc châu Á tại Image India ở Madrid cùng năm. Những ghi nhận này không làm nên toàn bộ giá trị của ông, nhưng xác nhận một tiếng nói nghệ thuật riêng có khả năng chạm tới khán giả ngoài nước.
Tư liệu lưu giữ hành trình làm nghề
Khi một nghệ sĩ ra đi, tư liệu nghề nghiệp có thể giữ lại điều mà hồi ức riêng lẻ dễ làm nhòe: cách người ấy suy nghĩ, làm việc và hiện diện trong nghề. Một đoạn phim dài 10 phút do TFS-HTV thực hiện cách đây gần 20 năm ghi lại những dấu mốc trong hành trình làm nghề của Nguyễn Vinh Sơn. Đó là một lát cắt, không phải bản tóm lược trọn đời; chính giới hạn ấy khiến tư liệu có giá trị như một dấu vết cụ thể của thời gian.
Đặt bên cạnh những bộ phim còn được xem lại, đoạn tư liệu giúp di sản điện ảnh của ông hiện lên ở hai bình diện: tác phẩm đến với công chúng và quá trình sáng tạo phía sau khuôn hình. Những năm tháng mưu sinh trước khi làm phim cũng góp phần hình thành sự thấu cảm với người lao động và những số phận nhỏ bé; đó là chất liệu nhân sinh có thể cảm nhận trong cách ông nhìn nhân vật. Lưu giữ tư liệu vì vậy không chỉ là tưởng niệm, mà còn là cách giúp người xem hiểu vì sao các bộ phim ấy có sức nặng.
Người thầy và mạch truyền nghề
Ảnh hưởng của Nguyễn Vinh Sơn không dừng ở phim ảnh. Những người từng làm việc cùng ông nhớ đến một người điềm đạm, cẩn trọng, giàu hiểu biết và sẵn lòng chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp, đặc biệt là người trẻ. Ông còn viết và trao đổi về nghề trên mạng xã hội, đón nhận câu hỏi của lớp trẻ về cách làm phim ở thế hệ mình. Vai trò người thầy ở đây không cần một lớp học chính thức: nó nằm trong sự sẵn sàng truyền lại kinh nghiệm và khuyến khích người khác tìm tiếng nói riêng.
Sau Đất phương Nam, ông truyền cảm hứng cho em trai, nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan, trong việc thành lập HKFilm. Hãng phim này đã nâng đỡ nhiều thế hệ đạo diễn, từ những phim ngắn đầu tay đến các dự án chiếu rạp. Mạch truyền nghề ấy nối lớp đạo diễn những năm 1990 với những người làm phim trong thập niên 2020. Bởi vậy, di sản của Nguyễn Vinh Sơn không chỉ nằm trong ba tác phẩm thường được nhắc tên, mà còn ở những người được khích lệ để tiếp tục làm phim.
Nhìn lại ông, điều đáng giữ không phải một tượng đài bất động, mà là sự kết hợp giữa tác phẩm giàu bản sắc, tư liệu về hành trình sáng tạo và lòng rộng rãi với thế hệ sau. Phim Đất phương Nam có thể là ký ức chung dễ nhận ra nhất, nhưng người thầy và người đồng nghiệp đã giúp ảnh hưởng ấy đi xa hơn màn ảnh. Đó mới là di sản điện ảnh có sức sống: vừa được xem lại, vừa được tiếp nối.
