Một cuộc trở về khép lại chặng đường dài
Công viên tưởng niệm Lê Thị Riêng là không gian công cộng được định hướng để lưu giữ ký ức chiến tranh, kể hành trình tìm kiếm và quy tập hài cốt, đồng thời giúp người dân tưởng nhớ, tri ân các liệt sĩ bằng câu chuyện, hiện vật và biểu tượng nghệ thuật. Sứ mệnh ấy càng có ý nghĩa sau khi 731 hài cốt liệt sĩ được đưa về an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM, khép lại gần sáu thập kỷ nằm lại trong lòng đất công viên.
Sáng 14/10, người dân đứng dọc tuyến đường 26 km từ Công viên Lê Thị Riêng đến nghĩa trang ở phường Long Bình, cầm hoa trắng tiễn đưa đoàn xe. Cuộc di quan không chỉ là nghi thức trang trọng; đó là khoảnh khắc ký ức bước ra khỏi quá khứ, hiện diện trong tình cảm của những người đang sống. Chính vì vậy, việc cải tạo công viên thành nơi tưởng niệm không nên dừng ở chỉnh trang cảnh quan. Nếu nơi này kể được vì sao các liệt sĩ nằm lại, họ được tìm thấy ra sao và đã trở về như thế nào, cuộc tiễn đưa sẽ còn được tiếp nối trong đời sống thường ngày.
Kể hành trình tìm kiếm, không chỉ dựng một tượng đài
Họa sĩ Lê Sa Long, người thực hiện bộ tranh “Ước hẹn ngày trở về”, đề xuất không gian tưởng niệm tái hiện quá trình tìm kiếm, quy tập và đưa các liệt sĩ về với đất mẹ. Theo ông, công trình nên mộc mạc, trang nghiêm, có chiều sâu cảm xúc thay vì nặng về chi tiết cầu kỳ. Tượng đài bằng đá hoa cương có thể gợi hình ảnh người lính qua ngọn đuốc, chiếc nón tai bèo hoặc ba lô—những biểu tượng gần gũi, đủ sức gợi nhớ mà không lấn át câu chuyện.
Điểm đáng giá trong đề xuất là đặt tượng đài cạnh tư liệu cụ thể: dấu tích, hiện vật, hồ sơ về tìm kiếm và xác định danh tính. Một sa bàn thể hiện địa điểm, từng đợt tìm kiếm sẽ giúp khách tham quan hình dung quy mô và tiến trình quy tập hài cốt; một phim tư liệu ngắn có thể nối những dấu mốc ấy với hình ảnh đoàn xe đưa các liệt sĩ về nghĩa trang. Ký ức sẽ thuyết phục hơn khi người xem vừa được tưởng niệm, vừa hiểu công sức và trách nhiệm phía sau mỗi cuộc tìm kiếm.
Không gian tưởng niệm phải mở cửa cho mọi thế hệ
UBND TP.HCM đưa việc cải tạo, chỉnh trang Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng thành công viên tưởng niệm vào kế hoạch hoạt động hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Đây là thời điểm phù hợp để biến sự xúc động trước cuộc di quan thành một thiết chế ký ức lâu dài. Không gian ấy cần dễ tiếp cận, có lời dẫn rõ ràng và cách trưng bày giúp người trẻ hiểu bối cảnh, thay vì chỉ đi qua những biểu tượng trang nghiêm mà không biết câu chuyện đằng sau.
Quy mô công việc tìm kiếm cho thấy vì sao việc kể lại hành trình này quan trọng: đến ngày 13/10, lực lượng chức năng đã tìm kiếm, quy tập 3.611 hài cốt liệt sĩ trong nước, tại Lào và Campuchia. Công viên có thể lưu giữ ký ức bằng những lời tri ân của khách tham quan, hiện vật được chú giải cẩn trọng và các câu chuyện được cập nhật khi hành trình xác định danh tính tiếp diễn. Họa sĩ Lê Sa Long dự kiến thực hiện tổng cộng 50 tranh để công bố, trưng bày dịp 27/7/2027. Những hình thức ấy khiến tưởng niệm liệt sĩ trở thành sự gặp gỡ giữa lịch sử và trách nhiệm hôm nay.
Để cuộc trở về không dừng ở ngày di quan
731 hài cốt liệt sĩ đã rời Công viên Lê Thị Riêng để an nghỉ tại nghĩa trang, nhưng dấu mốc ấy không nên khiến công viên mất đi vai trò của mình. Trái lại, nơi từng lưu giữ hài cốt cần trở thành điểm khởi đầu cho một hành trình hiểu biết: ai đã tìm kiếm, những dấu vết nào được phát hiện, việc xác định danh tính còn tiếp tục ra sao. Cách làm tốt nhất không phải là tái tạo nỗi đau bằng hình thức phô trương, mà là kể bằng chứng cứ, sự tiết chế và lòng tôn trọng.
Một tượng đài có thể tạo điểm tựa cho phút lặng; hiện vật và tư liệu giúp ký ức có căn cứ; câu chuyện khiến người trẻ nhận ra sự hy sinh không chỉ thuộc về một ngày lễ. Nếu ba lớp ấy được kết nối, công viên tưởng niệm sẽ làm được điều một công trình trang trí không thể: giữ cuộc trở về trong tâm thức cộng đồng, đồng thời nhắc rằng quy tập hài cốt và xác định danh tính vẫn là trách nhiệm chưa khép lại.
