Giáo dục STEAM tại TP.HCM: từ khẩu hiệu đến thay đổi trong lớp học
Giáo dục STEAM tại TP.HCM là cách các trường tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật và toán học vào những hoạt động học tập gắn với thực tiễn, sử dụng công nghệ trong giáo dục, phương pháp giảng dạy đổi mới và trải nghiệm dự án để phát triển tư duy sáng tạo học sinh, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng hợp tác trong bối cảnh chuyển đổi số. Đây không còn là một phong trào mang tính hình thức, mà đang trở thành định hướng chiến lược trong nhiều nhà trường. Điều quan trọng là STEAM được triển khai như một hệ sinh thái: lớp học, phòng thí nghiệm, hoạt động ngoại khóa và các cuộc thi khoa học đều được thiết kế để buộc học sinh phải suy nghĩ, thử nghiệm, sai và làm lại. Nếu trước đây học sinh chủ yếu nghe giảng, ghi chép, thì nay các em được yêu cầu đặt câu hỏi, tranh luận, lập kế hoạch và tạo ra sản phẩm có giá trị thực tiễn.
Lớp học STEM thực hành: nơi học sinh học bằng trải nghiệm, không bằng chép bài
Trường Tiểu học và THCS Cát Lái là ví dụ điển hình cho việc biến giáo dục STEM thành không gian trải nghiệm thay vì truyền thụ một chiều. Tại đây, mỗi bài học được thiết kế như một bài toán thực tế: học sinh làm việc theo nhóm, trao đổi ý tưởng, thử nghiệm giải pháp và trình bày kết quả trước thầy cô, bạn bè. Khi học sinh tham gia toàn bộ quy trình từ nhận diện vấn đề, lựa chọn phương án, thí nghiệm đến điều chỉnh kết quả, các em buộc phải suy nghĩ phản biện, tranh luận và tự bảo vệ quan điểm. Chính những tình huống phát sinh trong giờ thực hành tạo ra áp lực tích cực, buộc học sinh phải tìm cách giải quyết, qua đó năng lực phân tích và áp dụng kiến thức vào thực tiễn được mài giũa rõ rệt. Đây là tinh thần cốt lõi của phương pháp giảng dạy đổi mới: giáo viên lùi lại vai trò "người nói", trở thành người thiết kế nhiệm vụ và dẫn dắt quá trình khám phá.
Phòng lab, tiếng Anh và AI: công nghệ trong giáo dục mở rộng không gian học tập
Ở bậc THPT, Trường Nguyễn Thị Diệu cho thấy giáo dục STEAM chỉ có ý nghĩa khi gắn chặt với công nghệ trong giáo dục và năng lực hội nhập của học sinh. Phòng thí nghiệm Vật lý và STEM đưa vào sử dụng từ tháng 9-2025 đã tạo thêm không gian để học sinh thực hành, khám phá nguyên lý khoa học và ứng dụng kiến thức liên môn. Quan trọng hơn, phòng lab không chỉ là nơi làm thí nghiệm, mà còn là nơi giáo viên giao nhiệm vụ, hướng dẫn học sinh khám phá, kiểm chứng và trình bày kết quả. Song song đó, chương trình tiếng Anh tăng cường, tiếng Anh với giáo viên bản ngữ và Tin học chuẩn MOS giúp học sinh vừa phát triển kỹ năng số, vừa có khả năng tiếp cận tri thức toàn cầu. Khi ngoại ngữ kết hợp với công nghệ, học sinh có cơ hội làm dự án, nghiên cứu khoa học và trình bày sản phẩm, qua đó rèn tự tin, tư duy độc lập và tinh thần hợp tác.
Chuyển đổi số và AI: nếu giáo viên không thay đổi, STEAM chỉ là khẩu hiệu
Điểm đáng chú ý là nhiều trường không chỉ đổi mới với học sinh, mà còn chủ động nâng cấp đội ngũ giáo viên để theo kịp chuyển đổi số. Tại Trường THPT Trần Quang Khải, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo được gắn trực tiếp với yêu cầu đổi mới hoạt động dạy học và nâng cao năng lực giáo viên. Tháng 9-2026, nhà trường tổ chức đào tạo, bồi dưỡng và thi chứng chỉ Generative AI Foundations cho cán bộ, giáo viên. Theo hiệu trưởng Nguyễn Tấn Tài, việc trang bị kiến thức và kỹ năng AI cho giáo viên là bước chuẩn bị cần thiết để nhà trường thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số trong giáo dục. Kế hoạch chuyển đổi số năm học 2026-2027 đặt mục tiêu tạo điều kiện cho giáo viên cải thiện năng lực công nghệ, từng bước khai thác AI phù hợp với thực tiễn giảng dạy, hướng tới nâng cao chất lượng giáo dục. Nếu giáo viên không hiểu và dùng được công nghệ, mọi khẩu hiệu về giáo dục STEAM sẽ dừng lại ở poster treo trên tường.
Liên kết với phong trào Open STEAM Day: từ Thái Nguyên đến TP.HCM là một câu chuyện chung
Những đổi mới tại TP.HCM không diễn ra đơn lẻ, mà nằm trong làn sóng rộng hơn của giáo dục STEAM trên cả nước. Sự kiện Open STEAM Day 2026 được phát động sáng 18-10 dành cho học sinh THPT, thu hút 52 đơn vị tham gia, với hai chuỗi hoạt động chính về giáo dục STEM, AI và các cuộc thi kéo dài đến hết quý I/2027. Chuỗi hoạt động này hướng tới nâng cao nhận thức, năng lực triển khai giáo dục STEM và ứng dụng AI cho cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên các trường phổ thông, đồng thời thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tăng cường thực hành, trải nghiệm, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ. Lãnh đạo ngành giáo dục nhấn mạnh vai trò của STEM và AI trong phát triển năng lực số và tư duy sáng tạo học sinh, khuyến khích các trường chuyển hóa kiến thức sách vở thành ý tưởng, sản phẩm có giá trị thực tiễn. Khi TP.HCM đi theo hướng này, thành phố đang đặt học sinh vào trung tâm của chuyển đổi số, chứ không phải công nghệ vì công nghệ.
Kết lại, giáo dục STEAM chỉ có ý nghĩa khi nó thay đổi cách học sinh suy nghĩ và hành động: từ nghe sang làm, từ chép sang sáng tạo, từ học để thi sang học để giải quyết vấn đề. Những mô hình ở Cát Lái, Nguyễn Thị Diệu hay Trần Quang Khải cho thấy nếu nhà trường dám đổi mới phương pháp giảng dạy, đầu tư công nghệ trong giáo dục và coi tư duy sáng tạo học sinh là mục tiêu chính, thì STEAM không phải phong trào nhất thời mà là nền tảng cho một thế hệ công dân số. Thách thức còn lớn, nhưng nếu giáo viên được hỗ trợ, học sinh được tin tưởng và các chương trình như Open STEAM Day tiếp tục tạo sân chơi liên kết phổ thông – đại học – doanh nghiệp, TP.HCM có cơ hội biến lớp học thành phòng thí nghiệm của tương lai, nơi mỗi học sinh là một nhà sáng tạo tiềm năng.
