Mặt bằng là phép thử tiến độ
Giải phóng mặt bằng là quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư để tạo quỹ đất sạch cho công trình hạ tầng; chất lượng thực hiện quyết định dự án có thể chuyển từ hồ sơ sang thi công hay không. Hai dự án giao thông ở TP.HCM và Đồng Nai đang ở những nấc chuẩn bị khác nhau, nhưng cùng cho thấy đất đai và sự đồng thuận của người dân là điều kiện then chốt.
TP.HCM vừa ban hành quyết định bồi thường cho tuyến Metro số 2 dài khoảng 33,2 km, nối khu vực Thủ Dầu Một với TP.HCM. Thành phố giao UBND các phường có tuyến đi qua xác định nhu cầu tái định cư, phối hợp rà soát quỹ nhà, đất và phương án tạm cư. Đây là bước thiết yếu, nhưng quyết định hành chính chưa đồng nghĩa mặt bằng đã sẵn sàng: tiến độ còn phụ thuộc việc xác định đúng nhu cầu và giải quyết quyền lợi của từng hộ.
Đồng Nai đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ cho dự án đại lộ Nguyễn Hữu Cảnh, song việc bàn giao đất vẫn tiếp diễn. So sánh hai dự án cho thấy điểm nghẽn không nằm ở cùng một chỗ: Metro đang chuyển sang tổ chức bồi thường, tái định cư; đại lộ vừa vận động bàn giao mặt bằng, vừa hoàn tất thủ tục thiết kế để có thể thi công.
Metro số 2: Quyết định bồi thường mở đường, chưa khép việc
Quy mô tuyến Metro số 2 khiến bài toán mặt bằng không thể xử lý như một thủ tục phụ. Tuyến dài khoảng 33,2 km, đi qua 16 phường; hồ sơ thẩm định ước tính diện tích đất bị ảnh hưởng khoảng 85,82 ha và 2.652 trường hợp bị tác động, trong đó có hộ bị thu hồi một phần lẫn toàn bộ. Những con số này cho thấy tốc độ triển khai sẽ phụ thuộc đáng kể vào năng lực kiểm kê, đối thoại và bố trí nơi ở phù hợp.
Quỹ tái định cư dự kiến được rà soát từ các khu hiện có tại Phú Lợi, Thuận An và địa bàn liên quan; cơ quan chức năng cũng xem xét bổ sung quỹ nhà, đất theo nhu cầu và khả năng cân đối nguồn vốn. Đây là phần việc tác động trực tiếp đến người dân: bồi thường đúng và có phương án tái định cư rõ ràng mới giúp hạn chế xáo trộn sinh kế, đồng thời tăng khả năng bàn giao đất đúng tiến độ.
Lý do phải đẩy nhanh rất cụ thể: TP.HCM đặt mục tiêu khởi công thêm ba tuyến metro trong năm 2026, trong kế hoạch phát triển 255 km đường sắt đô thị đến năm 2030. Theo kế hoạch, các tuyến liên quan dự kiến được phê duyệt trong tháng 12/2026 và phấn đấu khởi công cuối năm. Vì vậy, quyết định bồi thường là bước mở đầu đáng kể, nhưng không nên nhầm nó với việc đã hoàn tất giải phóng mặt bằng.
Đại lộ Nguyễn Hữu Cảnh: Đã có mặt bằng từng phần, thủ tục còn nối tiếp
Đại lộ Nguyễn Hữu Cảnh dài khoảng 15,5 km, nối Quốc lộ 51 với cao tốc TP.HCM – Long Thành – Dầu Giây, được quy hoạch lộ giới 60 m và chia thành ba đoạn. Dự án gồm phần bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và phần xây dựng theo phương thức đối tác công tư. Hiện Đồng Nai tập trung hoàn thiện thủ tục đầu tư, đẩy nhanh giải phóng mặt bằng và chuẩn bị các phần việc để sớm triển khai.
Ở xã An Phước, nơi tuyến đi qua một đoạn dài, đơn vị thi công đã tiếp nhận 30,55 ha, tương đương 72,72% diện tích tại địa bàn. Dù phương án bồi thường đã được phê duyệt cho 150 trường hợp qua sáu đợt, tiến độ vẫn vướng đơn giá, xác minh nguồn gốc đất, chủ đất vắng mặt và một số hộ chưa đồng thuận. Tỷ lệ bàn giao cho thấy dự án đã có chuyển động thực chất, nhưng phần đất còn lại có thể tiếp tục níu tiến độ nếu khiếu nại và hồ sơ tồn đọng không được xử lý minh bạch.
Về phần xây dựng, Sở Xây dựng đã thông báo kết quả thẩm định thiết kế ngày 18/9/2026; đến ngày 27/9, sở tham mưu phân cấp thẩm quyền thẩm định, phê duyệt thiết kế dự án. Sau khi hoàn tất phân cấp, các đơn vị còn phải thẩm định dự toán, phê duyệt thiết kế kỹ thuật và làm thủ tục tiếp theo. Nhà đầu tư đã chuẩn bị lựa chọn nhà thầu, dọn dẹp khu vực được bàn giao và tập kết vật tư, thiết bị, nhưng thi công chỉ có thể tăng tốc khi đủ điều kiện.
Điều cần theo dõi: Bàn giao đến đâu, thi công đến đó
Hai dự án cùng đặt giải phóng mặt bằng vào vị trí trọng tâm, nhưng thước đo tiến độ kế tiếp khác nhau. Với tuyến Metro số 2, cần theo dõi việc xác định nhu cầu tái định cư, bố trí quỹ nhà đất và khả năng hoàn tất các bước để tiến tới mốc phê duyệt, khởi công. Với đại lộ Nguyễn Hữu Cảnh, câu hỏi cấp bách hơn là diện tích bàn giao còn lại, cách xử lý các hồ sơ vướng mắc và thời điểm hoàn thành phân cấp, thiết kế.
Chỉ đạo bàn giao mặt bằng đến đâu tổ chức thi công đến đó là hướng làm hợp lý, miễn là quyền lợi người dân được giải quyết đúng quy định. Địa phương cũng được yêu cầu hỗ trợ người dân tháo dỡ nhà cửa, di dời tài sản. Cách làm này có thể giúp tránh cảnh chờ đủ toàn tuyến mới triển khai, nhưng không thay thế được đối thoại thực chất và phản hồi công khai với những trường hợp chưa đồng thuận.
Kết luận, Metro số 2 đã có quyết định bồi thường và đại lộ Nguyễn Hữu Cảnh đã bước vào giai đoạn chuẩn bị thi công, song cả hai chưa thể xem là đã vượt qua nút thắt mặt bằng. Tiến độ chỉ đáng tin khi kế hoạch tái định cư của Metro chuyển thành bàn giao cụ thể, còn các vướng mắc đất đai của đại lộ được xử lý song song với thủ tục kỹ thuật. Khởi công đúng hẹn cần sự đồng thuận được xây dựng bằng quyền lợi rõ ràng, không chỉ bằng mốc thời gian.
