Rối loạn phát triển ngôn ngữ: vấn đề phát triển toàn diện chứ không chỉ là chuyện chậm nói
Rối loạn phát triển ngôn ngữ là tình trạng trẻ gặp khó khăn kéo dài trong việc hiểu và sử dụng lời nói, khiến khả năng giao tiếp, học hỏi và hòa nhập xã hội bị ảnh hưởng, nếu không được can thiệp sớm sẽ tác động dây chuyền đến nhận thức, cảm xúc, hành vi và các mối quan hệ của trẻ. Ngày 9/10, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật thành phố Bắc Ninh phối hợp với Trường Cao đẳng Bắc Ninh tổ chức tọa đàm về “Tiếp cận đa chiều và giải pháp can thiệp đồng bộ cho trẻ rối loạn phát triển ngôn ngữ lứa tuổi mầm non”. Điều đáng nói là các chuyên gia tại đây phản đối quan điểm “trẻ chậm nói rồi sẽ nói”, vì khó khăn ngôn ngữ đã được chứng minh ảnh hưởng đến cảm xúc, hành vi và kỹ năng xã hội của trẻ. Cách nhìn mới này buộc phụ huynh và giáo viên phải xem rối loạn phát triển ngôn ngữ như một vấn đề phát triển toàn diện, không thể phó mặc cho thời gian.
Tiếp cận đa chiều: từ đánh giá chuyên sâu đến phối hợp ba môi trường – một mục tiêu
Tọa đàm ở Bắc Ninh cho thấy can thiệp trẻ em có rối loạn phát triển ngôn ngữ phải bắt đầu từ đánh giá bài bản, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận của phụ huynh hoặc giáo viên. Các tham luận nhấn mạnh việc nhận diện đúng biểu hiện khó khăn, kết hợp thông tin từ gia đình, nhà trường và đánh giá chuyên môn để xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với từng trẻ. Song song, các chuyên gia bàn về chuẩn hóa bộ công cụ đánh giá khả năng tiếp nhận và biểu đạt ngôn ngữ phù hợp với trẻ em Việt Nam, coi đây là chìa khóa nâng chất lượng hỗ trợ. Một mô hình đáng chú ý là “3 môi trường – 1 mục tiêu”, kết nối gia đình, trường học và xã hội để cùng hướng tới phát triển ngôn ngữ trẻ trong mọi bối cảnh sống. Nếu không có sự phối hợp này, mọi nỗ lực trị liệu dễ bị cắt khúc, trẻ tiến bộ trong phòng trị liệu nhưng lại thụt lùi trong lớp học và ở nhà.
Vai trò của chuyên gia: can thiệp sớm và chuyển giao kỹ năng cho cha mẹ
Điểm nhất quán giữa các chuyên gia là: phát hiện sớm và can thiệp sớm quyết định cơ hội hòa nhập của trẻ. Khám sàng lọc, đánh giá đa chuyên ngành và xây dựng chương trình can thiệp cá nhân hóa không còn là “dịch vụ cộng thêm”, mà là nền tảng bắt buộc nếu muốn cải thiện phát triển ngôn ngữ trẻ. Mô hình khám, đánh giá và can thiệp đa ngành kết hợp chuyển giao kỹ năng cho cha mẹ đã cho thấy kết quả tích cực, giúp nhiều trẻ phát triển tốt ngay từ những năm đầu đời. Nhưng chuyên gia không thể thay thế gia đình; họ phải trở thành người huấn luyện, dạy phụ huynh cách chăm sóc, giao tiếp và thực hiện trị liệu tại nhà. Khi cha mẹ hiểu nguyên tắc chơi trị liệu, cách dùng tiếp cận ngôn ngữ tự nhiên và tăng tương tác xã hội, mỗi bữa ăn, giờ tắm, lúc chơi đều biến thành cơ hội can thiệp trẻ em liên tục, thay vì vài buổi trị liệu rời rạc mỗi tuần.
Trị liệu tại nhà: biến sinh hoạt hằng ngày thành “phòng ngôn ngữ” cho trẻ
Nếu chỉ trông chờ vào giờ trị liệu chuyên môn, trẻ sẽ thiếu thời gian luyện tập để hình thành kỹ năng giao tiếp bền vững. Các chuyên gia nhấn mạnh gia đình cần chủ động quan sát, nhận biết dấu hiệu bất thường và duy trì hỗ trợ trẻ trong sinh hoạt hằng ngày. Phụ huynh được hướng dẫn tạo môi trường giao tiếp tích cực, lồng ghép hoạt động phát triển ngôn ngữ trẻ vào các việc quen thuộc như ăn uống, chơi đồ chơi, đi dạo, tương tác với anh chị em. Trị liệu tại nhà không phải là sao chép bài tập của chuyên gia, mà là áp dụng nguyên tắc: nói chậm, rõ; mô tả hành động; chờ trẻ phản hồi; dùng trò chơi để khuyến khích trẻ chủ động giao tiếp. Quan trọng hơn, cha mẹ được khuyến khích trở thành “đối tác” của giáo viên và chuyên gia, báo cáo tiến bộ, khó khăn của trẻ để điều chỉnh kế hoạch can thiệp kịp thời.
Kết luận: không để trẻ chậm nói phải tự lớn lên trong im lặng
Các ý kiến tại tọa đàm đã làm rõ rằng rối loạn phát triển ngôn ngữ là thách thức dài hạn, nhưng không phải bản án cố định nếu người lớn hành động sớm và đồng bộ. Tiếp cận đa chiều – kết hợp đánh giá chuyên sâu, can thiệp sớm, phối hợp ba môi trường và trị liệu tại nhà – là con đường thực tế nhất để trẻ cải thiện giao tiếp, phát triển năng lực và từng bước hòa nhập cộng đồng. Việc tăng cường kết nối giữa gia đình, nhà trường và đội ngũ chuyên môn được kỳ vọng sẽ nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục và hỗ trợ trẻ trong thời gian tới. Vấn đề không còn là “trẻ có tự nói được không”, mà là người lớn có sẵn sàng biến mọi khoảnh khắc bên trẻ thành cơ hội ngôn ngữ hay không. Nếu phụ huynh, giáo viên và chuyên gia cùng chia sẻ trách nhiệm, chúng ta có thể ngăn nhiều trẻ phải lớn lên trong im lặng không đáng có.
