Đề chung áp dụng ở những lớp và thời điểm nào?
Đề kiểm tra học kỳ chung là đề kiểm tra định kỳ do Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng, thẩm định và cung cấp cho các trường trên địa bàn đối với một số môn học được lựa chọn, nhằm tạo thước đo thống nhất giữa học sinh cùng cấp học. Theo Thông tư 89/2026/TT-BGDĐT, quy định áp dụng với học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 12; sở thông báo trước các môn được chọn để tổ chức thực hiện. Lịch kiểm tra cũng khác nhau theo khối: kiểm tra lớp 5 diễn ra vào cuối học kỳ I và cuối năm học; kiểm tra lớp 9 và kiểm tra lớp 12 được tổ chức vào cuối học kỳ I và cuối học kỳ II. Đây là thay đổi đáng chú ý vì đề chung không thay thế mọi bài kiểm tra của trường. Nhà trường vẫn ra đề cho những môn, thời điểm và khối lớp không thuộc phạm vi được sở lựa chọn, đồng thời chịu trách nhiệm tổ chức coi, chấm và tổng hợp kết quả.
Địa phương được chọn môn và số lượng
Quy định không ấn định toàn quốc phải thi chung bao nhiêu môn, cũng không buộc mọi địa phương chọn cùng một danh sách môn. Sở GD&ĐT chủ trì ra đề đối với một số môn được đánh giá bằng điểm số, còn việc chọn môn và số lượng do địa phương quyết định tùy điều kiện thực tế. Cách trao quyền này hợp lý hơn một khuôn mẫu cứng: mức độ sẵn sàng về ngân hàng đề, nhân lực chuyên môn và khả năng tổ chức có thể khác nhau giữa các địa bàn. Nhưng quyền linh hoạt chỉ có ý nghĩa nếu danh mục môn được công bố rõ ràng, có thời gian chuẩn bị và bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình. Nếu thiếu những điều kiện ấy, một chủ trương nhằm thống nhất đánh giá có thể trở thành lịch thi khó dự đoán cho học sinh và nhà trường. Trách nhiệm của địa phương vì thế không chỉ là chọn môn, mà còn là bảo đảm cách triển khai nhất quán.
Một thước đo chung có thể làm điểm số đáng tin hơn
Lý do cần đề chung nằm ở khoảng cách giữa các cách ra đề tại từng trường. Khi mỗi trường tự xây dựng bài kiểm tra, độ khó và mức độ bám chuẩn có thể chênh lệch; có nơi đề dễ, có nơi quá khó hoặc chưa sát yêu cầu chương trình. Một thước đo dùng chung vì vậy có thể giúp ngành giáo dục nhìn rõ hơn mặt bằng kết quả, đồng thời hạn chế tình trạng nới tay và lạm phát điểm số. Giá trị lớn nhất không phải là tạo thêm một kỳ thi, mà là giúp trường đối chiếu kết quả để điều chỉnh dạy học và xem xét tính nhất quán trong đánh giá thường xuyên. Nếu điểm quá trình và kết quả đề chuẩn hóa lệch nhau, đó là tín hiệu cần tìm hiểu cách dạy, cách ra đề hoặc cách chấm, chứ không nên vội quy lỗi cho học sinh. Đề chung chỉ hữu ích khi kết quả được dùng để cải thiện việc học.
Quy định cũng đặt trách nhiệm coi, chấm và tổng hợp kết quả ở nhà trường, yêu cầu bảo đảm khách quan, công bằng và thực chất. Điều đó cho thấy đề thống nhất không tự động tạo ra đánh giá đáng tin: quy trình thực hiện và việc sử dụng kết quả vẫn quyết định chất lượng. Một ngân hàng đề đủ lớn, được chuẩn hóa về ma trận và câu hỏi, có thể giảm phần việc tự ra đề cho giáo viên và ban giám hiệu, nhưng cần được xây dựng cẩn trọng. Cục Quản lý chất lượng dự kiến hướng dẫn ma trận, ngân hàng đề và quy trình kỹ thuật; sau đó sở tập huấn giáo viên, chuẩn hóa câu hỏi trước khi triển khai. Lộ trình này đáng chú ý vì chất lượng đề không thể được bảo đảm chỉ bằng một quyết định hành chính.
Kết luận: thống nhất đề, nhưng phải dùng điểm số đúng cách
Chủ trương đề thi học kỳ chung cho lớp 5, 9 và 12 có cơ sở rõ ràng: giảm tình trạng mỗi trường một thước đo, tạo dữ liệu so sánh và giúp phát hiện chênh lệch trong đánh giá. Việc địa phương được chọn môn và số lượng cũng cho phép triển khai theo năng lực thực tế thay vì áp một danh mục đồng loạt. Tuy nhiên, đề chung không nên biến thành mục tiêu chạy theo điểm hoặc tạo thêm áp lực ôn luyện. Kết quả cần phục vụ việc điều chỉnh dạy và học, đúng tinh thần đánh giá vì sự tiến bộ của người học; nhà trường vẫn phải chịu trách nhiệm về khâu coi, chấm và phản hồi. Nếu thông báo môn thi minh bạch, đề bám chuẩn và kết quả được diễn giải thận trọng, đây có thể là bước tiến về công bằng. Nếu chỉ tập trung vào điểm số, thước đo chung sẽ không đủ sức bảo đảm học thật, đánh giá thật.
