Camera hữu ích, nhưng không tự bảo đảm công bằng
Camera phòng thi là thiết bị ghi hình hỗ trợ phát hiện, xác minh và lưu lại diễn biến trong kỳ thi, chứ không thay thế giám thị hay các cơ chế kiểm soát độc lập. Đề xuất của Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu bổ sung camera tại phòng thi tốt nghiệp THPT từ năm 2027 vì thế có cơ sở, nhất là khi số thí sinh bị đình chỉ tăng từ 41 trường hợp năm 2025 lên 89 năm 2026, đồng thời có 3 giám thị vi phạm quy chế. Camera có thể ghi nhận việc trao đổi bài, sử dụng tài liệu trái phép hoặc những diễn biến bất thường; dữ liệu được lưu đúng quy định còn giúp bảo vệ thí sinh và giám thị trước cáo buộc thiếu căn cứ. Nhưng ghi hình không đồng nghĩa với ngăn chặn: nếu người xem, quản lý dữ liệu hoặc người có quyền xử lý sai phạm thiếu độc lập, mắt thần trên trần nhà cũng có thể trở thành bằng chứng bị bỏ qua.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là lắp bao nhiêu camera mà còn là ai được truy cập, ai rà soát hình ảnh và ai chịu trách nhiệm khi phát hiện dấu hiệu gian lận. An ninh phòng thi cần được bảo đảm bằng cả thiết bị lẫn cách vận hành có thể kiểm tra.
Kinh nghiệm quốc tế đặt trọng tâm vào con người và quy trình
Singapore cho thấy tính độc lập trong tổ chức và trách nhiệm của đội ngũ coi thi quan trọng không kém công nghệ. Cơ quan khảo thí nước này chú trọng tập huấn, chuẩn hóa quy trình; người có kinh nghiệm, kể cả nhà giáo và cán bộ đã nghỉ hưu, có thể được huy động để giảm xung đột lợi ích. Vụ gian lận tại một trung tâm giáo dục năm 2016, có sự tham gia của người đứng đầu trung tâm và giáo viên, cũng nhắc rằng nguy cơ có thể đến từ chính người tổ chức.
Ấn Độ quy định các điểm thi lớp 10 và 12 phải có camera, ghi hình liên tục; cứ 10 phòng thi có một người theo dõi hình ảnh để báo cáo dấu hiệu bất thường. Dữ liệu chỉ dành cho người có thẩm quyền và được lưu hai tháng sau khi công bố kết quả. Trung Quốc kết hợp giám sát thời gian thực, hệ thống trí tuệ nhân tạo và cổng kiểm tra an ninh để nhận diện thiết bị bị cấm, nhưng cảnh báo công nghệ vẫn cần người tiếp nhận, kiểm tra và xử lý.
Ở Anh, hướng dẫn tổ chức thi năm học 2025–2026 nêu rõ camera không thay thế giám thị trực tiếp; người xem hình ảnh trực tiếp phải được cho phép và không có xung đột lợi ích. Bài học chung không phải là chọn giữa camera và con người, mà là thiết kế quy trình giám sát để không ai tự kiểm tra chính mình.
Giám thị phải có quyền hạn rõ và chịu trách nhiệm đến cùng
Giám thị vẫn là tuyến xử lý trực tiếp trong phòng thi: phổ biến quy định, quan sát thí sinh, phát hiện bất thường và lập biên bản đúng quy trình. Camera có thể cung cấp dữ liệu để đối chiếu, nhưng không thể thay người có thẩm quyền đánh giá tình huống hay quyết định xử lý. Vì thế, tuyển chọn, tập huấn và đánh giá đội ngũ phải đi cùng việc phân định trách nhiệm cá nhân, kiểm tra chéo thực chất và một kênh tiếp nhận, xử lý tố giác độc lập.
Quy trình giám sát cũng cần để lại dấu vết từ đầu đến cuối. Việc số hóa danh sách thí sinh, phân công giám thị, giao nhận đề và bàn giao bài thi, kèm nhật ký điện tử ghi người thực hiện và thời điểm, giúp việc truy xuất không phụ thuộc vào một lời kể. Chỉ thị của Thủ tướng ban hành ngày 20.10.2026 đã yêu cầu kiểm soát chéo, lưu vết hoạt động và kiểm tra độc lập tại các khâu rủi ro cao. Đây nên là nền tảng để triển khai camera, thay vì xem thiết bị là câu trả lời duy nhất.
Minh bạch cả việc ghi hình và quản lý dữ liệu
Mở rộng camera từ khu vực bảo quản đề, bài thi sang phòng thi cần đi kèm giới hạn rõ ràng. Quy chế hiện hành đã yêu cầu camera an ninh tại khu vực bảo quản và quy định quản lý, niêm phong, lưu dữ liệu; bước tiếp theo phải xác định căn cứ ghi hình, phạm vi sử dụng, thời hạn lưu trữ và người được quyền truy cập. Thí sinh và nhân sự coi thi cần được thông báo, còn dữ liệu không nên bị dùng tùy tiện cho mục đích ngoài giám sát thi cử.
Kỳ thi minh bạch không được xây trên giả định rằng mọi sai phạm đều do thí sinh gây ra. Khi có cả thí sinh lẫn giám thị vi phạm, thiết kế kiểm soát phải áp dụng cho mọi người có quyền hạn, đồng thời giảm áp lực thành tích có thể tạo động cơ can thiệp. Camera phòng thi chỉ có ý nghĩa khi hình ảnh được bảo vệ, việc xem xét được giám sát độc lập và sai phạm được truy cứu đến cùng. Thiết bị có thể ghi lại sự việc; liêm chính của con người và trách nhiệm giải trình mới quyết định kỳ thi có công bằng hay không.
