Chăm sóc phải tiếp nối từ bệnh viện về nhà
Chăm sóc người cao tuổi toàn diện là sự phối hợp liên tục giữa bệnh viện, gia đình và cộng đồng, kết hợp điều trị y tế với hỗ trợ sinh hoạt, dinh dưỡng, điều dưỡng và phục hồi chức năng. Đây không nên là dịch vụ chỉ bắt đầu khi người già không còn tự chăm sóc được, mà là một mạng lưới giúp họ duy trì sức khỏe và khả năng tự chủ lâu nhất có thể. Ngày 31-10, tại hội nghị khoa học thường niên về lão khoa tích hợp do Bệnh viện Thống Nhất tổ chức, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh. Ông đề nghị phát triển mô hình chăm sóc tại nhà, trung tâm chăm sóc ban ngày, cơ sở nội trú và câu lạc bộ người cao tuổi, phù hợp định hướng chăm sóc toàn diện từ bệnh viện đến gia đình, cộng đồng. Đó là hướng đi đúng: bệnh viện không thể gánh mọi nhu cầu dài hạn, còn gia đình không thể tự xoay xở nếu thiếu dịch vụ chuyên môn và đầu mối hỗ trợ.
Quy mô nhu cầu khiến việc xây dựng mạng lưới này không thể trì hoãn. Việt Nam có hơn 14 triệu người từ 60 tuổi trở lên; tuổi thọ tăng kéo theo nhu cầu điều trị bệnh mạn tính và hỗ trợ sinh hoạt lớn hơn. Mục tiêu đến năm 2030 là chuyển đổi 3.321 trạm y tế cấp xã thành đơn vị y tế công lập hoàn chỉnh. Nếu tuyến cơ sở được trang bị năng lực lão khoa và liên kết với bệnh viện, người cao tuổi có thể được theo dõi gần nơi ở thay vì chỉ tìm đến bệnh viện khi bệnh đã nặng.
Chăm sóc tại nhà cần có chuyên môn đứng sau
Mở rộng chăm sóc tại nhà không có nghĩa là chuyển toàn bộ trách nhiệm y tế sang người thân. Người cao tuổi thường cùng lúc mắc nhiều bệnh như tăng huyết áp, tiểu đường và bệnh xương khớp; việc dùng nhiều thuốc cũng làm tăng nguy cơ tương tác và tác dụng bất lợi. Vì vậy, dịch vụ tại nhà cần gắn với theo dõi sức khỏe định kỳ, rà soát thuốc, dinh dưỡng, chăm sóc điều dưỡng và phục hồi chức năng, đồng thời có quy trình chuyển tuyến khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm. Điều này đặc biệt quan trọng sau một biến cố cấp tính. Mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 200.000 ca đột quỵ, phần lớn người bệnh thuộc nhóm tuổi cao; cứu sống qua cấp cứu mới chỉ mở đầu cho quá trình chăm sóc có thể kéo dài nhiều năm. Với người hạn chế vận động hoặc muốn sống cùng gia đình, y tế cơ sở và nhân viên chăm sóc cần phối hợp với bác sĩ điều trị, thay vì để gia đình tự nhận biết mọi biến chứng.
Hồ sơ sức khỏe điện tử và kết nối dữ liệu giữa các cơ sở có thể giúp người bệnh giảm thời gian chờ, đi lại và phần việc đè lên người chăm sóc. Nhưng công nghệ chỉ hữu ích khi thông tin được cập nhật, có người chịu trách nhiệm theo dõi và gia đình biết cần liên hệ ai. Cùng với đó, đào tạo người chăm sóc tại nhà và cộng đồng phải được xem là một phần của hệ thống y tế, không phải kỹ năng có thể mặc nhiên trông đợi ở người thân.
Viện dưỡng lão chăm sóc hằng ngày, bệnh viện xử trí chuyên sâu
Viện dưỡng lão và bệnh viện không nên được xem là hai lựa chọn thay thế nhau. Viện dưỡng lão phù hợp với việc hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, dinh dưỡng, vận động, điều dưỡng và phục hồi chức năng; bệnh viện giữ vai trò chẩn đoán, điều trị chuyên sâu, tư vấn chuyên môn và tiếp nhận cấp cứu hoặc những tình huống vượt quá năng lực chăm sóc thường ngày. Như TS.BS. Trần Chí Cường, Giám đốc chuyên môn Bệnh viện Đa khoa Quốc tế S.I.S Cần Thơ, nhấn mạnh: “Dưỡng lão phải có y tế đi theo”. Sự phân công ấy cũng cần áp dụng với người sống tại nhà. Khi tình trạng ổn định, trạm y tế, phòng khám địa phương, y tế gia đình và người thân có thể phối hợp theo dõi; bệnh viện phụ trách tái khám, xét nghiệm và xử trí khi cần can thiệp sâu. Cách tổ chức này giúp chăm sóc không đứt đoạn sau xuất viện, đồng thời tránh biến viện dưỡng lão thành nơi chỉ lo ăn ở mà thiếu năng lực phát hiện vấn đề sức khỏe.
Để mô hình vận hành được, các cơ sở chăm sóc cần có nhân viên được đào tạo về sơ cấp cứu, chăm sóc người cao tuổi và phục hồi chức năng, cùng kênh liên lạc rõ ràng với bệnh viện. Tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn là trở ngại thực tế; vì thế, kế hoạch mở rộng cơ sở mà không đầu tư cho đào tạo và phối hợp y tế sẽ chỉ tăng chỗ ở, chứ chưa tạo ra dịch vụ chăm sóc an toàn.
Một mạng lưới tốt giảm gánh nặng cho cả gia đình
Gánh nặng chăm sóc kéo dài không chỉ ảnh hưởng người bệnh mà còn làm đảo lộn công việc và đời sống của gia đình. Có trường hợp chăm sóc di chứng nặng sau đột quỵ lên đến khoảng 30 triệu đồng mỗi tháng, chưa kể chi phí điều trị và phục hồi chức năng phát sinh. Con số này cho thấy vì sao dịch vụ ban ngày, chăm sóc tại nhà và cơ sở nội trú cần được phát triển song song: mỗi gia đình có hoàn cảnh, mức độ phụ thuộc và mong muốn sống khác nhau, nhưng không nên phải tự gánh toàn bộ quá trình chăm sóc. Ưu tiên trước mắt nên là xây dựng lộ trình chăm sóc rõ ràng cho từng người: ai theo dõi hằng ngày, ai rà soát thuốc, khi nào tái khám và dấu hiệu nào cần chuyển viện. Bệnh viện, y tế cơ sở, viện dưỡng lão và gia đình cần chia sẻ thông tin thay vì hoạt động rời rạc. Chăm sóc người cao tuổi chỉ thực sự toàn diện khi việc điều trị nối được với cuộc sống thường ngày; mở rộng dịch vụ cộng đồng và chăm sóc tại nhà, có bệnh viện làm điểm tựa chuyên môn, là cách thiết thực nhất để đạt điều đó.
Ở cấp hệ thống, mục tiêu nâng năng lực trạm y tế đến năm 2030 cần đi cùng đào tạo nhân lực, quy trình chuyển tuyến và kết nối dữ liệu. Khi các mắt xích này hoạt động cùng nhau, người cao tuổi có thêm lựa chọn phù hợp, còn bệnh viện có thể tập trung vào cấp cứu và chuyên môn sâu. Đó mới là nền tảng để già hóa dân số đi kèm chất lượng sống tốt hơn.
