Một đầu mối chuyên trách cho mạng lưới metro
Doanh nghiệp đường sắt đô thị là tổ chức chuyên trách quản lý, vận hành và khai thác hạ tầng, dịch vụ đường sắt theo cơ chế doanh nghiệp, thay vì để các nhiệm vụ này phân tán giữa nhiều đơn vị. UBND TP.HCM vừa chấp thuận chủ trương nghiên cứu đề án thành lập doanh nghiệp địa phương do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, theo đề xuất của Sở Xây dựng. Đây mới là bước nghiên cứu, chưa phải quyết định thành lập. Ban Quản lý đường sắt đô thị sẽ phối hợp với các sở, ngành đánh giá sự cần thiết, tính khả thi, hiệu quả và thời điểm thành lập; đồng thời làm rõ tổ chức, nhiệm vụ, nhân sự, vốn, tài sản và cơ chế quản trị. Hướng đi này đáng xem xét: khi metro TP.HCM chuyển từ một tuyến riêng lẻ sang mạng lưới lớn, thành phố cần một đầu mối có năng lực quản lý xuyên suốt, chứ không chỉ thêm một tầng bộ máy.
Metro số 1 đã chứng minh nhu cầu, nhưng còn bài toán kết nối
Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên dài 19,7 km, vận hành thương mại từ tháng 12.2024. Từ ngày khai thác thương mại 22.12.2024 đến nay, tuyến đã phục vụ hơn 40 triệu lượt khách; riêng chín tháng đầu năm 2026 có hơn 18 triệu lượt, tăng 17,5% so với cùng kỳ. Bình quân hơn 70.000 lượt khách mỗi ngày và cảnh đông ở một số nhà ga giờ cao điểm cho thấy metro đang thay đổi lựa chọn đi lại, không còn chỉ là công trình để chờ đợi. Tác động xanh chỉ bền vững nếu hành trình từ nhà đến ga và từ ga đến điểm đến thuận tiện. Hiện có 68 tuyến xe buýt kết nối 14 nhà ga, cùng bãi giữ xe máy, taxi, xe đạp, xe máy điện và buýt đường sông tại ga Ba Son. Một hành khách ở khu vực Bình Thái cho biết đi xe buýt gom ra ga rồi vào trung tâm mất khoảng 20 phút. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng khả năng tiếp cận một số khu vực vẫn cần cải thiện.
Tăng tốc mở rộng đòi hỏi quản trị đi cùng hạ tầng
Thành phố đặt mục tiêu đưa vào khai thác khoảng 187 km đường sắt đô thị đến năm 2030, 462 km vào năm 2035 và khoảng 700 km với 19 tuyến vào năm 2045. Cuối năm 2026, TP.HCM dự kiến khởi công ba tuyến mới, tổng chiều dài gần 90 km. Quy mô ấy khiến việc nghiên cứu doanh nghiệp chuyên trách có lý do rõ ràng: quản lý vận hành, bảo dưỡng và khai thác tài sản tại ga, đề-pô cần được tính như một hệ thống, thay vì xử lý rời rạc sau khi từng tuyến hoàn thành. Doanh nghiệp dự kiến có thể khai thác thương mại tài sản và không gian gắn với hạ tầng đường sắt. Tuy nhiên, sở hữu nhà nước không tự bảo đảm vận hành tốt. Đề án cần phân định rành mạch trách nhiệm giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý, minh bạch nguồn thu từ tài sản công và lấy chất lượng dịch vụ, an toàn, kết nối hành khách làm tiêu chí đánh giá.
Thước đo cuối cùng là chuyển dịch sang giao thông xanh
Nếu đề án chứng minh được sự cần thiết, tính khả thi và hiệu quả, cơ quan chức năng sẽ trình HĐND thành phố quyết định chủ trương; sau đó UBND mới làm thủ tục thành lập theo quy định. Trình tự này hợp lý, bởi thành phố cần kiểm chứng mô hình quản trị trước khi biến một ý tưởng tổ chức thành bộ máy mới. Thành công không nên được đo bằng số tuyến hay việc thành lập doanh nghiệp, mà bằng tàu chạy đúng giờ, kết nối thuận tiện và ngày càng nhiều người có thể bỏ phương tiện cá nhân. Metro số 1 đã tạo nền tảng hình thành thói quen giao thông xanh, nhưng những nhà ga đông vào giờ cao điểm và các điểm tiếp cận còn yếu cho thấy đường ray chỉ là một phần của hành trình. TP.HCM nên lập doanh nghiệp nếu mô hình này giúp phối hợp mạng lưới tốt hơn, khai thác tài sản minh bạch và nâng trải nghiệm hành khách. Nếu không, thay đổi tên gọi tổ chức sẽ không tạo ra chuyển đổi giao thông.
