Đa cực là cách tổ chức lại siêu đô thị
Quy hoạch đô thị đa cực là cách phân bố dân cư, việc làm và dịch vụ vào nhiều trung tâm có chức năng riêng, rồi kết nối chúng thành một mạng lưới thống nhất. Đây là lựa chọn thiết yếu để TP.HCM tránh tiếp tục phát triển bằng cách kéo dài đô thị từ một lõi trung tâm vốn đã chịu sức ép lớn.
Sáng 29/10, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường trình HĐND thành phố quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm. Phạm vi quy hoạch bao trùm khoảng 6.772,59 km², gồm 168 đơn vị hành chính cấp xã và đặc khu Côn Đảo. Việc chuyển từ mô hình đô thị lan tỏa sang mạng lưới chuyên môn hóa không chỉ là thay đổi trên bản đồ: đó là lời thừa nhận rằng một siêu đô thị sau mở rộng không thể vận hành hiệu quả bằng cách cộng gộp các khu vực thiếu liên kết.
Tham vọng phải được đo bằng khả năng phục vụ người dân, không chỉ bằng quy mô kinh tế. Quy hoạch đặt mục tiêu phát triển 200.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030, đồng thời hướng đến mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng và các tiện ích thiết yếu trong khoảng 10–15 phút đi bộ. Nếu những cam kết này được thực hiện, cấu trúc đa cực sẽ có ý nghĩa trong đời sống hằng ngày, thay vì chỉ tạo thêm những trung tâm mới trên giấy.
Kết nối mới là phép thử của năm cực phát triển
Quy hoạch hình dung không gian thành phố gồm năm cực động lực, năm trung tâm vệ tinh, năm hệ liên kết chiến lược và mười vùng quản trị. Các cực được định hướng theo những vai trò khác nhau, từ dịch vụ tài chính quốc tế đến đổi mới sáng tạo, công nghiệp, công nghệ cao, logistics và cảng biển. Cách phân vai này có lý: mỗi nơi cần một lý do kinh tế đủ rõ để thu hút nhân lực, doanh nghiệp và đầu tư, thay vì cùng chạy theo một danh sách ngành nghề.
Nhưng nhiều cực không tự động tạo thành một đô thị thống nhất. Nếu đi lại giữa nơi ở và việc làm vẫn mất quá nhiều thời gian, còn đường sắt đô thị và các phương thức vận tải khối lượng lớn không kết nối được với các trung tâm mới, người dân sẽ tiếp tục dồn về những khu vực đã quá tải. Vì vậy, năm hệ liên kết phải được xem là phần cốt lõi của quy hoạch, không phải hạng mục phụ sau khi xác định các cực.
Đích đến là một đô thị toàn cầu hiện đại, thông minh và lấy con người làm trung tâm; quy hoạch còn dự báo dân số quy đổi đạt 18 triệu người năm 2030, 25 triệu năm 2045 và 27 triệu năm 2050. Kinh tế số được kỳ vọng đóng góp 40% GRDP vào năm 2030 và 60% vào năm 2035. Những con số ấy chỉ có sức thuyết phục khi hạ tầng, dịch vụ công và cơ hội việc làm được phân bố tương xứng giữa các cực.
Hàn Quốc gợi ý cách trao vai trò cho địa phương
Kinh nghiệm Hàn Quốc đáng tham khảo không phải vì thành phố nên sao chép tên gọi hay sơ đồ vùng của nước này, mà vì cách gắn tăng trưởng địa phương với quyền quyết định, chuyên môn hóa và đổi mới sáng tạo. Chiến lược “5 cực 3 đặc khu” hướng đến giảm phụ thuộc vào một trung tâm duy nhất; bài học cho TP.HCM là phân vai phát triển rõ, thiết lập nền tảng đổi mới sáng tạo cấp vùng và để lợi ích tăng trưởng được chia sẻ.
Điều đó khiến cơ chế thể chế quan trọng không kém bản đồ quy hoạch. Sau tái cấu trúc hành chính năm 2025, thành phố có không gian phát triển rộng hơn; dự thảo Luật Đô thị đặc biệt được giới thiệu như cơ hội mở rộng thẩm quyền và thử nghiệm chính sách. Một đề xuất cụ thể là lập hội đồng điều phối vùng đô thị đặc biệt cùng nền tảng đổi mới sáng tạo cấp vùng vận hành theo mô hình quỹ. Nếu thiếu phối hợp và quyền chủ động thực chất, các cực có thể cạnh tranh nguồn lực thay vì bổ sung thế mạnh cho nhau.
Tăng trưởng địa phương cũng cần nhìn xa hơn năng lực sản xuất và hạ tầng giao thông. Kinh nghiệm được dẫn ra nhấn mạnh tự chủ năng lượng xanh như nền tảng của kinh tế tri thức, bên cạnh việc tổ chức hệ thống đổi mới sáng tạo vùng. Với TP.HCM, đây là lời nhắc rằng quy hoạch phải phối hợp đất đai, công nghệ, năng lượng và nhân lực, đồng thời tạo điều kiện để cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp tham gia giải quyết vấn đề cụ thể của từng cực.
Tham vọng toàn cầu cần được chứng minh bằng thực thi
Quy hoạch tổng thể 2025–2050 mở ra cơ hội định hình một thành phố nhiều trung tâm thay vì tiếp tục để đô thị lan tỏa theo quán tính. Nhưng một bản quy hoạch dài hạn không thể tự tạo ra kết nối, năng suất hay chất lượng sống. Những kết quả đó phụ thuộc vào việc các dự án giao thông có đi trước hoặc đồng bộ với phát triển đô thị, các cực có được giao nhiệm vụ rõ ràng, và chính quyền có đủ năng lực phối hợp qua địa giới hay không.
Kinh nghiệm Hàn Quốc gợi ý một hướng đi đáng cân nhắc: trao vai trò lớn hơn cho địa phương, tổ chức đổi mới sáng tạo theo vùng và dùng cơ chế để biến nguồn lực tại chỗ thành năng lực cạnh tranh. Cách tiếp cận ấy cũng đòi hỏi trách nhiệm giải trình, tiêu chí đánh giá kết quả và cơ chế quản trị rủi ro phù hợp; phân quyền mà thiếu những điều kiện này dễ tạo thêm tầng nấc, thay vì tăng tốc.
TP.HCM có thể hướng tới vị thế đô thị toàn cầu mang bản sắc Việt Nam vào năm 2075, nhưng danh xưng ấy chỉ có giá trị nếu người dân tiếp cận thuận tiện hơn với nhà ở, việc làm, giao thông và dịch vụ. Thước đo thành công của quy hoạch không phải số cực được vẽ ra, mà là mức độ các cực kết nối, chuyên môn hóa và chia sẻ thành quả. Đó mới là con đường để tham vọng toàn cầu trở thành trải nghiệm đô thị cụ thể.
