Từ quản lý rác thải đến thiết kế lại nền kinh tế
Kinh tế tuần hoàn là cách tổ chức sản xuất và tiêu dùng nhằm sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm phát thải và tạo giá trị từ vật liệu sau sử dụng. Vì thế, đây không chỉ là một chương trình tái chế mà có thể trở thành nền tảng thiết thực cho chuyển đổi xanh ASEAN. Ngày 26-10, tại Hội nghị bàn tròn châu Á - Thái Bình Dương lần thứ 18 về sản xuất và tiêu dùng bền vững ở TP.HCM, các chuyên gia quốc tế đề xuất Việt Nam và các nước ASEAN tăng cường liên kết về kinh tế tuần hoàn. Cuộc thảo luận diễn ra bên lề Diễn đàn Kinh tế Mùa thu TP.HCM 2026, trong bối cảnh khu vực cần nối kết khoa học với công nghiệp, thúc đẩy chuyển đổi số và xanh để tiến tới trung hòa carbon.
Điểm đáng chú ý là lời kêu gọi chuyển cam kết thành mô hình hợp tác và dự án có thể triển khai, thay vì dừng ở mục tiêu chung. Bà Akiko Yamamoto của UNDP nhấn mạnh kinh tế tuần hoàn đòi hỏi thay đổi cách thiết kế và vận hành nền kinh tế, chứ không chỉ xử lý rác thải hay tái chế. Cách nhìn này quan trọng với ASEAN: giá trị xanh chỉ hình thành khi thiết kế sản phẩm, sản xuất, thu hồi và tái sử dụng được tính như các khâu nối tiếp trong cùng một hệ thống.
Kinh nghiệm Huế có thể làm điểm tựa
Việt Nam có thể đóng góp cho hợp tác khu vực bằng những mô hình đã bắt đầu từ dữ liệu địa phương. UNDP hỗ trợ TP Huế phân tích 174 dòng vật chất; nghiên cứu xác định 14 giải pháp ưu tiên và góp trực tiếp vào kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn của thành phố. Đây là kinh nghiệm có ý nghĩa vượt khỏi phạm vi một địa phương: muốn tuần hoàn tài nguyên, trước hết phải biết vật liệu đang đi đâu, được dùng ở khâu nào và có thể quay lại chuỗi sản xuất ra sao.
Huế đang chuẩn bị điều kiện triển khai, gồm trung tâm kinh tế tuần hoàn và hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Với người dân và doanh nghiệp, lợi ích sẽ phụ thuộc vào việc những kế hoạch ấy chuyển thành dịch vụ, quy trình thu hồi và cơ hội kinh doanh cụ thể đến đâu. Theo bà Yamamoto, chương trình kinh tế tuần hoàn của UNDP tại Việt Nam thuộc nhóm phát triển nhất khu vực. Thành quả này là vốn kinh nghiệm để chia sẻ, nhưng không nên hiểu là mô hình có thể sao chép nguyên trạng: từng nước cần điều chỉnh theo ngành sản xuất, năng lực quản lý và hạ tầng của mình.
Thử nghiệm chuỗi vật liệu xuyên biên giới
Đề xuất đáng làm nhất là ASEAN thử nghiệm chuỗi cung ứng vật liệu tái chế xuyên biên giới, bắt đầu từ một số ngành như nhựa, dệt may hoặc điện tử. Đây là lựa chọn phù hợp với mạng lưới sản xuất vốn đã gắn kết trong khu vực: nguyên liệu, linh kiện, lắp ráp và thu hồi vật liệu có thể diễn ra ở những quốc gia khác nhau. Nếu mỗi mắt xích vận hành theo tiêu chuẩn riêng, vật liệu tái chế khó lưu chuyển ổn định và doanh nghiệp khó xác minh nguồn gốc.
Để hình thành chuỗi cung ứng xanh, các nước cần kết nối tiêu chuẩn sản phẩm, dữ liệu số, quy định thương mại và cơ chế tài chính. Đây không phải phần việc phụ sau khi dự án được khởi động; chúng là điều kiện để doanh nghiệp biết vật liệu nào đạt yêu cầu, truy xuất được vòng đời và đưa sản phẩm qua biên giới theo quy tắc tương thích. Một thử nghiệm giới hạn theo ngành sẽ giúp kiểm chứng các quy tắc ấy trước khi mở rộng, đồng thời chỉ ra nơi cần điều chỉnh chính sách.
Từ thử nghiệm đến hợp tác có thể nhân rộng
Thử nghiệm chỉ tạo ra thay đổi nếu đi cùng công nghệ, dữ liệu và nguồn lực cho doanh nghiệp. TS Yasuhiko Hotta đề nghị Việt Nam phát triển các mô hình thực tế theo cách tiếp cận “phòng thí nghiệm sống”, qua đó kiểm tra giải pháp và đánh giá khả năng thu hút đầu tư. Ông Hoàng Văn Tâm cũng nhấn mạnh cần kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý để thúc đẩy đổi mới; chuyển đổi số nên phục vụ trực tiếp chuyển đổi xanh thông qua sản xuất thông minh, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu chung về vòng đời sản phẩm.
Bước tiếp theo nên là thống nhất ưu tiên hợp tác giữa ASEAN và cộng đồng quốc tế, thiết lập cơ chế và tiêu chuẩn tương thích, rồi bảo đảm nguồn tài chính xanh đủ hấp dẫn để doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia. Các thông điệp của hội nghị dự kiến được chia sẻ tại Diễn đàn châu Á - Thái Bình Dương về phát triển bền vững và đóng góp cho thảo luận của Liên hợp quốc về sản xuất, tiêu dùng có trách nhiệm cùng chương trình nghị sự sau năm 2030. Kết luận rất rõ: kinh tế tuần hoàn có thể mở rộng hợp tác xanh ASEAN, nhưng chỉ khi ý tưởng xuyên biên giới được chuyển thành tiêu chuẩn chung, dữ liệu dùng được và thử nghiệm đủ cụ thể để nhân rộng.
