Công nghệ mở rộng sân khấu, không thay thế câu chuyện
Công nghệ sân khấu là việc đưa hình ảnh số, âm thanh, ánh sáng và tương tác vào quá trình sáng tác, dàn dựng hoặc trình diễn để mở rộng không gian biểu đạt và làm sâu thêm câu chuyện nghệ thuật. Vì thế, mapping sân khấu không nên chỉ là phông nền bắt mắt: khi được phối hợp với diễn xuất và nhịp kể, nó có thể biến không gian biểu diễn thành một phần của tác phẩm. Ánh sáng tạo điểm nhìn, âm thanh định hình bầu không khí, còn tương tác sân khấu có thể làm khán giả cảm nhận mình gần hơn với diễn biến. Đó là thay đổi đáng kể đối với nghệ thuật biểu diễn, nhưng không phải lời mời chạy đua hiệu ứng. Giá trị nằm ở việc công nghệ giúp nghệ sĩ kể điều trước đây khó thể hiện bằng sân khấu vật lý, chứ không phải ở số lượng thiết bị hay độ choáng ngợp của hình ảnh.
Chuyển đổi số đang lan rộng trong đời sống, nên sân khấu cũng cần tìm cách sáng tạo, sản xuất và kết nối khán giả phù hợp với bối cảnh mới. Trong tọa đàm tổ chức tại Hà Nội ngày 22.10, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tập trung bàn những vấn đề thực tiễn của việc ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn. Đây không chỉ là câu chuyện thiết bị: nghệ thuật biểu diễn được xác định là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa, trong khi Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu chủ động thích ứng với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.
Khi hình ảnh số tham gia kể chuyện
Các chương trình thực cảnh như “Tinh hoa Bắc Bộ” và “Ký ức Hội An” cho thấy công nghệ có thể hòa vào không gian văn hóa thay vì phủ lên nó như một lớp trang trí. Trên mặt nước, ánh sáng và âm thanh hiện đại có thể tái hiện đời sống, trong khi chất liệu truyền thống vẫn giữ vai trò trung tâm. “Sơn Thần - Thủy Quái” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam cũng dùng 3D mapping và sân khấu nước để dựng nên núi rừng, sông nước cùng cuộc giao tranh trong truyền thuyết. Với mapping sân khấu, phông diễn có thể biến đổi theo diễn biến, khiến câu chuyện hiện ra quanh nghệ sĩ thay vì chỉ nằm phía sau họ. Cách kể này giúp khán giả, đặc biệt là người trẻ, theo sát tích Sơn Tinh, Thủy Tinh qua một hình thức khác với cách dàn dựng trước đó.
“Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ” kết hợp xiếc, âm nhạc, trình chiếu 3D mapping và ẩm thực, đặt kỹ năng biểu diễn ở vị trí trung tâm nhưng mở rộng trải nghiệm của khán giả. Những ví dụ này đáng chú ý không phải vì có nhiều lớp công nghệ, mà vì chúng gợi ra những quan hệ mới giữa nghệ sĩ, không gian và người xem. Khi hình ảnh chuyển động đồng nhịp với động tác, hoặc âm thanh dẫn khán giả qua những lớp không gian, công nghệ trở thành một ngôn ngữ sân khấu. Sức hút của những vở diễn được đầu tư đồng bộ còn thể hiện qua tình trạng hầu hết suất “Sơn Thần - Thủy Quái” kín chỗ và việc khán giả quay lại xem nhiều lần.
Đưa khán giả đến gần tác phẩm hơn
Trải nghiệm mới chỉ có ý nghĩa nếu công chúng tiếp cận được tác phẩm. Công nghệ có thể góp phần trên cả hai mặt: làm cho buổi diễn dễ theo dõi hơn và giảm trở ngại trong việc tìm vé, chọn chỗ. Việc VTC phối hợp với Liên đoàn Xiếc Việt Nam bán vé trực tuyến là ví dụ thiết thực, giúp người xem chủ động chọn ghế trước khi đến rạp. Đây là một phần ít phô trương hơn mapping sân khấu, nhưng gần với đời sống khán giả hơn: một hành trình mua vé thuận tiện có thể giúp người xem quyết định đi xem và lên kế hoạch sớm. Khi công nghệ hỗ trợ cả nội dung lẫn cách tiếp cận, nghệ thuật biểu diễn có cơ hội đến với nhóm công chúng rộng hơn, thay vì chỉ tạo ấn tượng trong khoảnh khắc ánh đèn bật lên.
Dẫu vậy, khả năng tiếp cận còn phụ thuộc vào điều kiện của từng không gian. Những rạp có khoảng 200–300 chỗ ngồi có thể bị giới hạn về nơi lắp thiết bị, khoảng cách và tầm nhìn của khán giả. Ràng buộc ấy nhắc rằng một giải pháp hiệu quả ở sân khấu thực cảnh không thể mặc nhiên phù hợp với nhà hát nhỏ. Tương tác sân khấu cũng cần được cân nhắc theo quy mô và tính chất tác phẩm: nếu buộc khán giả chú ý đến thiết bị thay vì diễn biến, trải nghiệm mới có thể làm loãng cảm xúc. Mục tiêu không phải biến mọi buổi diễn thành một cuộc trình diễn công nghệ, mà là chọn đúng công cụ để khán giả cảm nhận câu chuyện rõ hơn.
Đầu tư kỹ thuật phải bắt đầu từ tư duy nghệ thuật
Điểm quyết định không phải công nghệ mới đến đâu mà là nó được tính đến từ lúc nào. Nếu hình ảnh chỉ được thêm vào sau khi kịch bản hoàn tất, hiệu ứng dễ đứng ngoài mạch diễn. Đạo diễn, nghệ sĩ, chuyên gia hình ảnh, kỹ thuật, âm nhạc và biên đạo cần cùng tham gia từ đầu để thiết kế sự ăn khớp giữa chuyển động, âm thanh và diễn xuất. Khi một nghệ sĩ tạo hình bông hoa bằng động tác xiếc, chẳng hạn, hình ảnh trình chiếu có thể cùng chuyển động và nở ra, làm rõ ý đồ biểu đạt thay vì chỉ lấp đầy phông nền. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi đáp ứng yêu cầu sáng tạo, góp phần làm rõ câu chuyện và cảm xúc của tác phẩm.
Đầu tư cũng không kết thúc ở ngày thiết bị được đưa vào sử dụng. Chi phí vận hành, bảo dưỡng, cập nhật và năng lực của đội ngũ đều ảnh hưởng đến việc công nghệ có được dùng lâu dài hay không. Nếu thiếu người hiểu đồng thời kỹ thuật và đặc trưng sân khấu, thiết bị đắt công sức có thể chỉ phục vụ vài chương trình. Hướng đi cần thiết là các nhà hát kiểm kê tư liệu, rà soát hạ tầng và xác định nhu cầu đầu tư; đồng thời, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được đề xuất xem xét giao một đơn vị đầu mối xây dựng danh mục dữ liệu, tiêu chí và dự án ưu tiên chuyển đổi số. Đó là bước chuẩn bị thiết thực hơn việc mua sắm theo phong trào.
Công nghệ sân khấu mở thêm cách kể chuyện và có thể kéo gần khoảng cách giữa tác phẩm với công chúng, nhưng không thể thay thế năng lực sáng tạo của con người. Mapping, âm thanh, ánh sáng hiện đại và tương tác chỉ đáng giá khi chúng cùng phục vụ ý đồ nghệ thuật, nâng đỡ nghệ sĩ và giúp khán giả chạm tới cảm xúc của câu chuyện. Vì vậy, tương lai của sân khấu số không nằm ở hiệu ứng nhiều hơn, mà ở lựa chọn chính xác hơn: dùng công nghệ nơi nó thực sự làm tác phẩm giàu thêm.
