Kỷ luật tổ chức là tuyến phòng thủ đầu tiên
Giám sát kỳ thi tốt nghiệp THPT là hệ thống quy định, con người và công cụ nhằm ngăn chặn gian lận, phát hiện vi phạm và bảo đảm mọi thí sinh được đánh giá công bằng. Điểm cốt yếu không nằm ở việc lắp thêm thiết bị, mà ở chỗ không để người tổ chức lợi dụng những kẽ hở đã biết.
Ngày 29.10, Bộ GD-ĐT tổ chức hội nghị tổng kết kỳ thi năm 2026 và chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027 tại Đà Nẵng. Những sai phạm vừa qua khiến yêu cầu siết kỷ luật, quản lý chặt đội ngũ và quy trách nhiệm cá nhân trở thành ưu tiên, thay vì chỉ bổ sung thêm thủ tục. Thứ trưởng thường trực Phạm Ngọc Thưởng nhấn mạnh phải xử lý vi phạm không có vùng cấm, không có ngoại lệ.
Lý do phải hành động sớm rất rõ: năm 2026 có 89 thí sinh bị đình chỉ, hơn gấp đôi mức 41 của năm trước; cơ quan chức năng còn xác minh 14 thí sinh dùng điện thoại để gian lận. Con số ấy cho thấy quy trình hiện hành chưa đủ sức ngăn vi phạm ngay tại điểm thi.
Vụ điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang phơi bày hậu quả lớn hơn một lỗi nghiệp vụ: kết quả thi ngày 11 và 12.6 bị hủy, thí sinh phải thi lại ngày 14 và 15.8 để bảo đảm công bằng. Khi niềm tin bị tổn hại, mọi biện pháp cải tổ phải được đánh giá bằng khả năng ngăn sai phạm, không phải bằng số lượng quy định mới.
Trộn thí sinh và ngẫu nhiên hóa phân công
Những đề xuất đáng chú ý tập trung vào các khâu dễ bị tác động: xếp thí sinh, đánh số báo danh và phân công giám thị. Đại tá Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục An ninh chính trị nội bộ, cảnh báo việc để học sinh cùng trường thi tại một điểm có thể tạo điều kiện trao đổi bài; quy trình phân công cũng có nguy cơ bị can thiệp.
Bộ GD-ĐT đang nghiên cứu tăng cường trộn thí sinh giữa các trường, còn đại diện Bộ Công an kiến nghị dùng phần mềm tự động đánh số báo danh và phân công giám thị ngẫu nhiên. Đây là những hướng hợp lý: giảm khả năng sắp xếp có chủ đích và hạn chế quan hệ quen biết chi phối phòng thi. Bốc thăm giám thị có thể là một cách thực hiện nguyên tắc ngẫu nhiên, nhưng nguồn hiện có ghi nhận kiến nghị phân công ngẫu nhiên, không xác nhận đây đã là quy trình được thông qua.
Khâu thực thi mới quyết định đề xuất có tác dụng hay không. Trộn thí sinh cần tính đến địa hình, giao thông và điều kiện đi lại; phương án ở địa bàn khó khăn phải được Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh chấp thuận. Nếu triển khai máy móc, gánh nặng sẽ dồn lên thí sinh và gia đình. Nhưng nếu viện lý do bất tiện để duy trì cách xếp cũ ở mọi nơi, kẽ hở vẫn còn nguyên.
Quy mô vi phạm càng làm rõ nhu cầu thay đổi: cơ quan chức năng ghi nhận 3 vụ án hình sự, 47 người bị khởi tố liên quan tổ chức kỳ thi; 89 trường hợp gian lận bằng thiết bị công nghệ cao bị phát hiện, tăng hơn 50% so với năm trước, trong đó 38 thí sinh chụp đề gửi ra ngoài nhờ giải.
Phân biệt cam kết triển khai với phương án đang bàn
Điều cần tránh lúc này là biến mọi ý tưởng thành lời hứa đã được chốt. Bộ GD-ĐT xác định sẽ rà soát, sửa đổi và bổ sung quy chế, phòng ngừa gian lận từ chuẩn bị, tổ chức đến kiểm tra và hậu kiểm. Đây là định hướng công việc đã được nêu; còn camera tại tất cả phòng thi và khu vực thi mới ở mức nghiên cứu, chưa thể xem là biện pháp đã triển khai.
Tương tự, trộn thí sinh giữa các trường là hướng Bộ đang nghiên cứu, trong khi tự động hóa đánh số báo danh, phân công giám thị ngẫu nhiên và phân tích dữ liệu điểm thi là kiến nghị của đại diện Bộ Công an. Phân biệt rõ các mức độ này quan trọng: công chúng cần biết điều gì đã thành kế hoạch thực hiện, điều gì còn phải đánh giá và ai chịu trách nhiệm nếu giải pháp không được áp dụng.
Công nghệ có thể lưu dấu và hỗ trợ hậu kiểm, nhưng không thay được giám thị có trách nhiệm hay quy trình kiểm tra chéo nghiêm túc. Việc nhiều gian lận chỉ lộ ra sau tố giác hoặc điều tra cho thấy giám sát tại chỗ cần phát hiện sớm hơn, không chỉ tạo hồ sơ để xử lý sau.
Kỳ thi năm 2027 dự kiến diễn ra trong hai ngày 11 và 12.6.2027. Khoảng thời gian chuẩn bị cần được dùng để công bố rõ quy định mới, tập huấn cán bộ và thử nghiệm các phương án phù hợp từng địa phương. Chỉ khi trách nhiệm cá nhân, giám sát và cách bố trí thí sinh cùng được kiểm chứng, mục tiêu chống gian lận thi tốt nghiệp mới có sức thuyết phục.
Bịt kẽ hở trước khi vào phòng thi
Bài học từ năm 2026 không phải cứ thêm camera là kỳ thi sẽ công bằng. Cần phối hợp kỷ luật với kiểm soát quy trình: chọn và tập huấn cán bộ kỹ, hạn chế xung đột lợi ích, xếp thí sinh minh bạch và phân công giám thị khó bị can thiệp. Nếu chỉ xử lý sau khi sự việc bị tố giác, cái giá phải trả là kết quả bị hủy và thí sinh phải thi lại.
Bộ GD-ĐT đã đặt mục tiêu rà soát quy chế và siết trách nhiệm đội ngũ; camera, trộn thí sinh, tự động hóa số báo danh và bốc thăm giám thị vẫn có mức độ khác nhau giữa nghiên cứu và kiến nghị. Kết luận cần rõ ràng: cải cách chỉ đáng tin khi các đề xuất được chuyển thành quy trình cụ thể, có người chịu trách nhiệm và được công khai trước kỳ thi.
