Chậm nói cần được nhìn trong bức tranh phát triển rộng hơn
Chậm nói là tình trạng trẻ chưa phát triển lời nói như kỳ vọng ở độ tuổi của mình, và cần được xem xét cùng khả năng hiểu, giao tiếp, tương tác xã hội và các kỹ năng khác. Đây không phải kết luận chẩn đoán, nhưng là lý do chính đáng để cha mẹ theo dõi và hỏi ý kiến chuyên môn khi lo ngại. Khó nói hoặc khó diễn đạt nhu cầu là lý do phổ biến khiến gia đình đưa trẻ đi khám lần đầu. Trong thực tế, trẻ thường được đưa đến cơ sở khám khi ở độ tuổi 18–36 tháng, giai đoạn ngôn ngữ phát triển nhanh và trẻ bắt đầu dùng từ để bày tỏ mong muốn. Điều đáng quan tâm không chỉ là trẻ nói được bao nhiêu từ, mà còn là trẻ có tìm cách giao tiếp, hiểu lời nói và đáp lại người khác hay không. Một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để xác định rối loạn phát triển; đánh giá đúng cần nhìn vào toàn bộ quá trình phát triển của trẻ.
Những dấu hiệu nên đưa trẻ đi đánh giá
Cha mẹ nên ghi nhận những biểu hiện lặp lại hoặc kéo dài, thay vì chờ đến khi khó khăn ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt. Các dấu hiệu chậm nói và giao tiếp cần lưu ý gồm trẻ chưa nói được từ đơn, ít phản ứng khi được gọi tên, hạn chế giao tiếp bằng mắt hoặc không dùng cử chỉ để thể hiện mong muốn. Một số trẻ chậm nói đơn thuần vẫn chủ động muốn giao tiếp, nhìn vào người đối diện, biết chỉ tay để yêu cầu và hiểu điều người lớn nói. Ngược lại, chậm nói đi cùng ít giao tiếp bằng mắt, không quay lại khi được gọi, hành vi lặp đi lặp lại hoặc mất những kỹ năng ngôn ngữ từng có là lý do cần được đánh giá kỹ hơn. Khó tập trung, điều hòa cảm xúc hay tương tác xã hội cũng có thể đáng lưu ý, nhất là khi các biểu hiện ảnh hưởng đến nhiều mặt trong đời sống của trẻ.
Thời gian sử dụng thiết bị điện tử kéo dài cũng nên được xem xét: đây không phải nguyên nhân trực tiếp gây tự kỷ hay ADHD, nhưng có thể làm giảm thời gian tương tác trực tiếp và ảnh hưởng bất lợi đến phát triển ngôn ngữ. Thay vì tự chẩn đoán hoặc quy mọi biểu hiện cho màn hình, gia đình nên quan sát, ghi lại ví dụ cụ thể và trao đổi với chuyên gia.
Sàng lọc sớm giúp mở đường đến hỗ trợ phù hợp
Sàng lọc trẻ em không đồng nghĩa với gắn nhãn hay đưa ra chẩn đoán cuối cùng. Đây là bước giúp nhận diện trẻ có thể cần được đánh giá chuyên sâu, để gia đình hiểu nhu cầu phát triển và tìm hướng hỗ trợ phù hợp. Theo chương trình trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng, ngành y tế phối hợp với các cơ quan liên quan đặt mục tiêu ít nhất 70% trẻ dưới 6 tuổi được sàng lọc nhằm phát hiện sớm rối loạn phát triển. Tỷ lệ tự kỷ ở trẻ dưới 6 tuổi tại Việt Nam được ước tính khoảng 0,7%–1%. Những con số này nhấn mạnh vì sao việc quan sát và sàng lọc cần trở thành một phần bình thường trong chăm sóc trẻ, không phải điều chỉ thực hiện khi gia đình đã chắc chắn có vấn đề.
Kết quả sàng lọc có thể giúp gia đình tìm đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá và nhận hướng dẫn phù hợp. Nếu không sàng lọc sớm, một số trẻ có thể bỏ lỡ cơ hội hỗ trợ kịp thời, về sau gặp khó khăn đáng kể trong học tập và hòa nhập xã hội. Vì vậy, khi có lo ngại, lựa chọn hữu ích hơn việc chờ đợi là trao đổi với nhân viên y tế và hỏi nơi có năng lực đánh giá phát triển trẻ.
Can thiệp sớm nhằm xây dựng kỹ năng, không chạy theo nhãn chẩn đoán
Can thiệp sớm hướng đến giúp trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp, ngôn ngữ và tương tác xã hội; kế hoạch hỗ trợ cần phù hợp với nhu cầu của từng trẻ và có sự phối hợp của gia đình với chuyên gia. Thời điểm lý tưởng để can thiệp nhằm đạt kết quả tối ưu cho trẻ tự kỷ được nêu là trước 3 tuổi, đặc biệt trong khoảng 12–24 tháng, khi não bộ vẫn phát triển nhanh. Tại một bệnh viện phục hồi chức năng thành phố, nhiều trẻ bắt đầu can thiệp khi khoảng 20–24 tháng tuổi; hỗ trợ có thể kết hợp phục hồi chức năng, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu và hướng dẫn cha mẹ thực hành tại nhà. Đây không phải cam kết rằng mọi trẻ sẽ tiến bộ theo cùng một tốc độ, nhưng là lý do để không trì hoãn việc tìm đánh giá khi dấu hiệu khiến gia đình băn khoăn.
Gia đình có vai trò thiết yếu trong quá trình này: tạo cơ hội để trẻ chủ động yêu cầu, bắt chước, đáp lại và giao tiếp trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều trẻ có tiến bộ rõ sau 6 tháng đến một năm can thiệp, dù kết quả tùy thuộc vào nhu cầu và quá trình hỗ trợ của từng trẻ. Phối hợp giữa gia đình, trường học và hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu cũng giúp việc phát hiện và hỗ trợ không bị đứt quãng. Kết luận: khi trẻ có khó khăn về lời nói hoặc giao tiếp, đừng vội gắn nhãn nhưng cũng đừng chờ đợi vô thời hạn. Sàng lọc và đánh giá chuyên môn sớm là bước thiết thực để trẻ nhận được hỗ trợ đúng lúc.
