Du lịch cộng đồng Việt Nam: từ xu hướng đến mô hình bảo tồn sống
Du lịch cộng đồng Việt Nam là mô hình phát triển điểm đến dựa trên đời sống, nghề thủ công và nông nghiệp truyền thống của người dân địa phương, trong đó cộng đồng trực tiếp tham gia tổ chức dịch vụ, chia sẻ lợi ích kinh tế và đồng thời bảo tồn văn hóa, cảnh quan, bản sắc bản làng thông qua các hoạt động trải nghiệm làng quê Việt gắn với sinh hoạt thường ngày, lễ hội và sản xuất nông – lâm – thủ công đặc trưng. Mấu chốt ở đây: du lịch không đứng ngoài cộng đồng, mà trở thành một phần của chiến lược giữ làng, giữ nghề. Theo một báo cáo về Du lịch Bền vững, 78% khách Việt muốn chi tiêu của mình hỗ trợ cộng đồng và 85% tìm kiếm trải nghiệm văn hóa. Con số này cho thấy nhu cầu thị trường đang nghiêng về những điểm đến có câu chuyện, có con người thật, chứ không chỉ là cảnh đẹp. Khi cầu đã rõ, câu hỏi đặt ra là: làng truyền thống bảo tồn nghề và đất đai bằng cách nào để không đánh mất mình trong làn sóng du lịch?
Lung Tam, Trà Quế, Thái Hải: khi nghề và ruộng trở thành sản phẩm trải nghiệm
Nhóm làng đầu tiên đang chứng minh rằng thủ công du lịch bền vững không phải khẩu hiệu, mà là chuỗi hoạt động rất cụ thể. Tại Lung Tam, nghề dệt vải lanh của người H’Mông – với 41 công đoạn từ dệt, nhuộm chàm đến vẽ sáp ong – được đưa vào tour trải nghiệm, xưởng mở, lớp học nhỏ. Hợp tác xã dệt lanh từ 10 thành viên nay tạo việc làm cho hơn 100 lao động, chủ yếu là phụ nữ, nhờ du lịch đưa sản phẩm đến tay nhiều du khách hơn và tạo thêm nguồn thu mà vẫn giữ được kỹ thuật truyền thống. Ở Trà Quế, nông dân vẫn trồng rau trên 18 ha đất phù sa, nhưng giờ họ có thêm thu nhập từ việc hướng dẫn khách đi bộ, đạp xe, học kỹ thuật làm đất, trồng, tưới và thu hoạch. Thái Hải thì biến 30 ngôi nhà sàn Tày thành không gian sống cho du khách, nơi người đến có thể ở cùng, học hát then, nấu rượu, hái chè, ăn thực phẩm hữu cơ. Điểm chung: sản phẩm du lịch chính là nhịp sống thường ngày, không phải công trình nhân tạo.
Cát Cát, Hữu Liên, rừng dừa Bảy Mẫu, Măng Đen, làng Lò: những ứng viên cho danh hiệu toàn cầu
Ở một tầng cao hơn, du lịch cộng đồng Việt Nam đang bước ra sân chơi quốc tế. Cục Du lịch Quốc gia cho biết có 5 đại diện được đề cử giải "Làng du lịch tốt nhất thế giới" của UN Tourism gồm làng Lò (Đăk Lăk), làng du lịch cộng đồng Cát Cát (Lào Cai), rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh (Đà Nẵng), Măng Đen Treehouse Village (Quảng Ngãi) và làng du lịch cộng đồng Hữu Liên (Lạng Sơn). Đây không chỉ là cuộc thi danh hiệu; đó là phép thử xem mô hình làng truyền thống bảo tồn có đủ bền vững để được thế giới công nhận. Cát Cát là bản Mông hình thành từ thế kỷ 19, nơi người dân vừa trồng lúa vừa làm nghề trồng lanh dệt vải, đan lát, chạm bạc. Du khách đến đây đi trên con đường lát đá men sườn núi, qua ruộng bậc thang, suối, guồng nước, thác Tiên Sa, rồi vào khu trưng bày sản phẩm thủ công, tham gia lễ hội, ăn thắng cố, rượu ngô. Hữu Liên thì đặt homestay nhà sàn trong vùng lõi công viên địa chất toàn cầu, cho khách chèo kayak trên hồ Nong Dùng, cắm trại ở Michi Camp, ngắm thảo nguyên Đồng Lâm biến đổi theo mùa. Rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh dùng trải nghiệm thuyền thúng len lỏi dưới tán dừa nước như một "đặc sản" của miền nước lợ, còn Măng Đen Treehouse khuyến khích thiền, đọc sách, lắng nghe âm thanh rừng bên hồ Đăk Ke. Làng Lò ở Đăk Lăk bổ sung mảnh ghép Tây Nguyên với không gian làng, ruộng, rẫy và nhà dài truyền thống.
Vì sao mô hình làng truyền thống bảo tồn được xem là bền vững?
Điểm đáng giá nhất của các làng này là cách họ kết hợp du lịch trải nghiệm, bảo tồn di sản và phát triển kinh tế cân bằng. Du lịch cộng đồng ở đây không thay thế sinh kế cũ, mà bổ sung lớp giá trị mới: nông dân Trà Quế vẫn trồng rau, người H’Mông Lung Tam vẫn dệt lanh, người Tày Thái Hải vẫn giữ nhà sàn và tiếng nói của mình, nhưng giờ họ có thêm nguồn thu từ khách tham gia hoạt động học nghề, làm ruộng, ở homestay. Theo tiêu chí của giải "Làng du lịch tốt nhất thế giới", điểm đến phải phát triển du lịch gắn với gìn giữ bản sắc văn hóa, bảo vệ môi trường, phát huy vai trò cộng đồng và hướng đến sự bền vững. Nói cách khác, không có chỗ cho mô hình "bán làng" để lấy khách. Khi cộng đồng giữ quyền chủ động, du lịch trở thành công cụ bảo tồn sống: nhà trình tường hàng trăm năm ở Quỳnh Sơn được bảo dưỡng bằng tiền du lịch, ruộng rau Trà Quế không bị chuyển thành resort, rừng dừa Bảy Mẫu vẫn là rừng dừa, chỉ thêm tiếng cười trên thuyền thúng.
Từ danh hiệu quốc tế đến trách nhiệm của du khách
Việt Nam đã có 5 ngôi làng từng nhận danh hiệu "Làng du lịch tốt nhất thế giới": Lô Lô Chải, Quỳnh Sơn, Thái Hải, Tân Hóa và Trà Quế. Kết quả năm 2026 dự kiến công bố vào quý IV, nhưng dù thêm làng nào được vinh danh, câu chuyện quan trọng hơn là cách chúng ta đối xử với những điểm đến này. Khi 28% khách Việt đã tham gia tour, hoạt động tìm hiểu văn hóa và giao lưu với người dân, rõ ràng du khách không còn là người đứng ngoài; họ là một phần của hệ sinh thái bảo tồn. Nếu coi mỗi chuyến đi là một lá phiếu, thì việc chọn du lịch cộng đồng Việt Nam chính là bỏ phiếu cho những làng còn muốn giữ nghề, giữ đất, giữ tiếng nói của mình. Mô hình này sẽ chỉ bền vững nếu cả ba bên cùng có trách nhiệm: cộng đồng không chạy theo lợi nhuận ngắn hạn, doanh nghiệp không "đóng gói" văn hóa thành trò diễn rỗng, và du khách tôn trọng nhịp sống bản địa. Khi đó, danh hiệu quốc tế chỉ là hệ quả, còn phần thưởng lớn nhất là những làng quê Việt vẫn còn nguyên hơi thở truyền thống sau nhiều thế hệ trải nghiệm và đổi thay.
