Nước sạch là thước đo của khoa học có ích
Công nghệ lọc nước chi phí thấp là những giải pháp được phát triển để xử lý nhu cầu nước sạch với mức chi phí dễ tiếp cận, giúp công nghệ phục vụ đời sống thay vì chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm. Hành trình của GS. Thalappil Pradeep cho thấy vì sao đây là hướng nghiên cứu đáng theo đuổi: các công nghệ do ông và cộng sự phát triển đã giúp hàng triệu người tiếp cận nguồn nước sạch với chi phí thấp. Với những cộng đồng thiếu điều kiện tiếp cận nước an toàn, lợi ích của đổi mới không nằm ở độ phức tạp của thiết bị hay danh tiếng của nghiên cứu, mà ở việc giải pháp có thể đến tay người cần dùng hay không. Đó là cách nhìn thực tế về khoa học ứng dụng: bắt đầu từ một nhu cầu thiết yếu, rồi đánh giá thành quả qua thay đổi cụ thể trong cuộc sống.
Vì vậy, nước sạch giá rẻ không nên bị xem như mục tiêu kỹ thuật thứ yếu. Khả năng chi trả và tiếp cận quyết định một công nghệ có thể tạo tác động rộng đến đâu. Theo Pradeep, khoa học phải góp phần cải thiện cuộc sống con người; nếu không, nó chưa hoàn thành sứ mệnh của mình. Quan điểm ấy đặt con người vào trung tâm của nghiên cứu, đồng thời nhắc rằng một phát minh tốt chưa đủ: giải pháp còn cần được đưa vào thực tiễn và phổ cập.
Từ giải pháp riêng lẻ đến hệ sinh thái nước
Sau khi được trao Giải Đặc biệt VinFuture dành cho nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển, Pradeep tiếp tục mở rộng cách tiếp cận: thay vì chỉ xử lý từng vấn đề nước sạch riêng lẻ, nhóm của ông nhìn tài nguyên nước như một hệ thống cần nhiều đổi mới phối hợp. Hành trình ấy chuyển từ giải quyết bài toán cụ thể sang phát triển “trí tuệ về nước”, tích hợp trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và Internet vạn vật để hỗ trợ quản trị nguồn nước thông minh; bước tiếp theo là xây dựng hệ sinh thái công nghệ có thể trao quyền cho cộng đồng.
Hướng đi này đáng chú ý vì công nghệ chỉ phát huy giá trị khi có con người và tổ chức đủ khả năng triển khai nó. Trung tâm Quốc tế về Nước sạch do nhóm thành lập mở cơ hội cho cá nhân tham gia phát triển, ứng dụng công nghệ về nước và nhận hỗ trợ trong suốt quá trình. Đến nay, trung tâm đã hỗ trợ hơn 40 doanh nghiệp thành lập và đi vào hoạt động. Đây là một hình thức tác động thiết thực: không chỉ tạo ra giải pháp, mà còn bồi đắp năng lực để giải pháp tiếp tục được phát triển và phục vụ cộng đồng.
Trở lại VinFuture với trách nhiệm đánh giá tác động
Bốn năm sau khi được vinh danh, GS. Thalappil Pradeep trở lại VinFuture với vai trò thành viên Hội đồng Giải thưởng. Ông xem đây là trọng trách đòi hỏi sự khách quan, công bằng và việc lắng nghe đầy đủ các ý kiến khi xem xét từng đề cử. Vai trò mới cũng nối tiếp quan điểm đã định hình hành trình nghiên cứu của ông: khoa học và tác động xã hội không phải hai phần tách biệt.
Theo Pradeep, tác động của một công trình có thể cần nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, mới được nhìn nhận đầy đủ. Bởi vậy, không thể chỉ dùng số lượng bài báo hay một mô hình triển khai đơn lẻ để kết luận giá trị; cần xem xét quy mô tác động, khả năng chi trả, mức độ tiếp cận và phổ cập. Cách đánh giá ấy thuyết phục hơn vì không đồng nhất thành tựu khoa học với thành tích công bố. Nó hỏi điều quan trọng hơn: đổi mới có thể cải thiện đời sống của ai, và có thể đến với họ trên quy mô nào?
Kết luận: đổi mới phải đi đến nơi có nhu cầu
Câu chuyện của Pradeep cho thấy công nghệ lọc nước có ý nghĩa lớn nhất khi rời khỏi phạm vi nghiên cứu để trở thành giải pháp cộng đồng có thể tiếp cận. Từ công nghệ giúp hàng triệu người có nước sạch đến mô hình hỗ trợ doanh nghiệp triển khai sáng kiến, hành trình của ông nhấn mạnh rằng nghiên cứu cần gắn với khả năng ứng dụng và nhu cầu đời sống.
Đó cũng là lý do nước sạch giá rẻ là một mục tiêu khoa học đáng theo đuổi: nó kết nối đổi mới với điều kiện sống căn bản, đồng thời buộc các nhà nghiên cứu nghĩ xa hơn câu hỏi “có thể tạo ra công nghệ gì?”. Câu hỏi quyết định là công nghệ ấy có thể đến với cộng đồng, được sử dụng và tạo thay đổi tích cực hay không. Khi lấy tiêu chí đó làm trọng tâm, khoa học ứng dụng không còn là lời hứa trừu tượng, mà trở thành con đường cụ thể để giải quyết những nhu cầu thiết yếu.
