Thơ Nga sống trong ký ức qua những bản dịch
Thơ Nga ở Việt Nam là hành trình những tác phẩm Nga được chuyển ngữ, giới thiệu và tiếp nhận qua nhiều thế hệ, nơi dịch giả, nhà nghiên cứu và độc giả cùng góp phần làm nên sức sống của thơ trong đời sống văn hóa. Ngày 6/11/2026, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức hội thảo khoa học “Hành trình tiếp nhận thơ ca Nga ở Việt Nam”, nhìn lại dấu ấn ấy và đặt câu hỏi về chặng đường tiếp theo. Hội thảo diễn ra trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, hướng tới kỷ niệm 109 năm Cách mạng tháng Mười Nga và nằm trong Năm hợp tác Việt Nam – Nga về khoa học, giáo dục. Những bối cảnh này khiến cuộc gặp gỡ có ý nghĩa vượt khỏi việc hồi tưởng: giao lưu văn học cần được tiếp tục bằng thực hành dịch thuật, giảng dạy và đọc sách hôm nay.
Với nhiều người Việt, thơ Nga không chỉ nằm trên trang sách. Những câu thơ từng theo người lính ra mặt trận, đi vào sách giáo khoa và được chép vào sổ tay học trò; qua nhiều thế hệ, văn học Nga trở thành một phần đời sống tinh thần. Đó là lý do việc tiếp nhận thơ ca không thể đo bằng số tác phẩm được dịch đơn thuần. Một bài thơ chỉ thật sự bén rễ khi tìm được giọng nói mới trong tiếng Việt và gặp được người đọc ở những thời điểm khác nhau. Hội thảo nhắc lại điều đáng giữ: tình cảm dành cho thơ Nga được bồi đắp bằng sự gặp gỡ giữa tác phẩm, bản dịch và ký ức của độc giả.
Từ chuyển ngữ qua ngôn ngữ trung gian đến dịch trực tiếp
Lịch sử dịch thơ Nga không phải một đường thẳng, mà là quá trình tích lũy, chọn lọc và sáng tạo. Từ những bản dịch qua tiếng Pháp, tiếng Trung đến các thế hệ chuyển ngữ trực tiếp từ nguyên bản, mỗi chặng đường mở thêm một cách tiếp cận, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về độ chính xác và khả năng giữ nhạc điệu, sắc thái của thơ. Bởi vậy, dịch thơ Nga không thể chỉ thay từ ngữ giữa hai thứ tiếng; đó là lựa chọn nghệ thuật, đòi hỏi người dịch vừa hiểu văn hóa nguồn vừa tạo được một bài thơ có đời sống trong tiếng Việt.
Nhà giáo Ưu tú, dịch giả Vũ Thế Khôi, người có 60 năm giảng dạy tiếng Nga, đã chuyển ngữ nhiều tác phẩm thơ nổi tiếng của các thi hào Nga sang tiếng Việt và dịch “Truyện Kiều” sang tiếng Nga. Kinh nghiệm ấy gợi rõ vai trò của dịch giả thơ Nga: họ không chỉ đưa tác phẩm qua biên giới ngôn ngữ, mà còn giúp độc giả cảm nhận được nhịp điệu và tư tưởng trong một hình thức gần gũi. Tại hội thảo, Vũ Thế Khôi cùng nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, TS. Đỗ Thị Hường, PGS.TS Nguyễn Thị Như Trang và dịch giả Nguyễn Thụy Anh trao đổi về giá trị nghệ thuật, sức lan tỏa và thách thức duy trì tình yêu thơ Nga.
Ba cuộc thảo luận, một câu hỏi về người đọc hôm nay
Ba phiên thảo luận lần lượt xem xét hành trình dịch và giới thiệu thơ Nga, trải nghiệm dịch thuật và sự đón nhận của công chúng, cùng việc giảng dạy và nghiên cứu văn học Nga trong nhà trường. Cách sắp xếp này rất đáng chú ý: nếu chỉ bàn về thành tựu dịch thuật mà không hỏi ai còn đọc, di sản dễ hóa thành ký ức của thế hệ trước. Hội thảo vì thế đặt cạnh nhau cả chất lượng bản dịch lẫn những con đường để thơ đến với độc giả.
Những tiết mục ca khúc, điệu múa Nga xen giữa chương trình và phần giao lưu, đặt câu hỏi của sinh viên đã giúp đưa di sản văn học đến gần người trẻ hơn. Đây là một gợi ý thiết thực: thơ cần được gặp trong không gian sống, không chỉ trong bài giảng hay chuyên luận. Tuy nhiên, sự kiện đơn lẻ chưa thể bảo đảm một thế hệ độc giả mới. Muốn thơ Nga tiếp tục có chỗ đứng, nhà trường và các đơn vị văn hóa cần tạo thêm cơ hội đọc, trao đổi về bản dịch và giới thiệu tác phẩm theo cách khiến người trẻ muốn tự tìm đến văn bản.
Tiếp nối không thể chỉ trông vào hoài niệm
Điều hội thảo để lại không chỉ là sự trân trọng những người đã dịch và giới thiệu thơ Nga, mà còn là câu hỏi ai sẽ nối tiếp công việc ấy. Các ý kiến đặt ra vấn đề phát triển dịch thuật, nghiên cứu, giảng dạy và khơi dậy văn hóa đọc trong giới trẻ. Đó là những mắt xích liên quan: thiếu bản dịch được chăm chút, việc giới thiệu khó thuyết phục; thiếu nơi tiếp cận, tác phẩm khó tìm được bạn đọc; thiếu môi trường học tập và trao đổi, cảm hứng khó truyền sang thế hệ mới.
Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội Đinh Công Tuấn bày tỏ mong muốn các trao đổi tại hội thảo gợi mở hướng đi cụ thể để văn học Nga tiếp tục được dịch, giảng dạy và yêu mến trong giới trẻ; nhà trường cũng sẵn sàng tiếp thu đề xuất và mở rộng hợp tác với các đối tác Nga về đào tạo, nghiên cứu, giao lưu văn hóa. Mong muốn ấy chỉ thành kết quả khi được nối với hoạt động đều đặn và cơ hội để sinh viên trực tiếp đọc, hỏi, thử dịch. Hành trình thơ Nga ở Việt Nam đã được nhiều thế hệ tạo dựng; giữ cho hành trình ấy tiếp tục cần cả dịch giả mới lẫn những độc giả sẵn lòng mở trang sách.
Kết luận, bản dịch là cây cầu, nhưng người đọc mới là người giữ cho cây cầu có người qua lại. Hội thảo tại Hà Nội nhắc rằng thơ Nga đã đi vào đời sống Việt nhờ lao động bền bỉ của dịch giả, nhà nghiên cứu và độc giả; chặng tiếp theo đòi hỏi không chỉ tôn vinh quá khứ mà còn đầu tư vào việc dịch, giới thiệu và giảng dạy hôm nay.
