Từ quyết định hành chính đến sức sống của nghề
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là thực hành thủ công gắn với tri thức, nghệ nhân, không gian làng nghề và quá trình trao truyền trong cộng đồng. Năm 2022, UNESCO ghi danh di sản này vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, một sự công nhận đồng thời cho thấy nghề đang đối mặt với nguy cơ mai một. Khánh Hòa yêu cầu các sở, ngành và địa phương tiếp tục rà soát, thực hiện nhiệm vụ trong đề án giai đoạn 2025–2028 và những năm tiếp theo, cũng như Kế hoạch số 9379 ban hành ngày 23-7-2026. Đây là động thái cần thiết, nhưng bảo vệ di sản không thể dừng ở việc tiếp tục triển khai văn bản. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu người Chăm còn đủ điều kiện để làm gốm, sống bằng nghề và truyền nghề hay không.
Con số lớp học chưa trả lời được ai sẽ nối nghề
Cảnh báo sau bốn năm ghi danh rất cụ thể: số người thực hành gốm ở Bàu Trúc giảm từ 455 người năm 2019 xuống 360 người năm 2024, trong khi chỉ còn 6 nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Chuyên gia Nguyễn Thị Thu Trang cho biết nhiều học viên tham gia lớp nghề chỉ học một thời gian ngắn rồi bỏ; vì vậy, số lớp mở hay số người ghi danh không chứng minh được nghề đang tiếp nối. Cần theo dõi ai còn làm gốm sau nhiều năm và ai đủ khả năng trở thành người truyền dạy. Trường hợp nghệ nhân Đàng Thị Tám dừng làm gốm vì không bán được sản phẩm cho thấy sinh kế không phải phần phụ của bảo tồn. Khi sân nung bị thay bằng không gian làm bánh tráng, sự gắn kết giữa người thợ, nơi chốn và thực hành cũng có thể chấm dứt.
Ngân sách phải bảo vệ cả nguyên liệu lẫn người làm
Đề án giai đoạn 2025–2028 được phê duyệt với tổng kinh phí hơn 205 tỷ đồng, hướng tới truyền dạy, quy hoạch vùng nguyên liệu, không gian thực hành, môi trường, tư liệu hóa, quảng bá và du lịch cộng đồng. Quy mô nguồn lực này chỉ có ý nghĩa nếu được ưu tiên đúng chỗ. UBND tỉnh giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch theo dõi, hướng dẫn chương trình và báo cáo hằng tháng; xã Ninh Phước phối hợp xử lý đất đai, nguyên liệu, môi trường, hạ tầng và điều kiện duy trì làng nghề. Sở Tài chính được giao tham mưu kinh phí cho các nhiệm vụ trọng tâm, trình UBND tỉnh chậm nhất ngày 30-10-2026. Những đầu việc ấy cần đi kèm quyền tiếp cận đất sét, cát, củi và sân nung; nếu môi trường thực hành biến mất, lớp học hay hoạt động quảng bá khó cứu được nghề.
Bài học từ nghệ nhân Đàng Xem cũng nhắc rằng giá trị tác phẩm cần gắn với người làm và dòng truyền nghề. Nếu thiếu tư liệu về xuất xứ, sản phẩm độc bản khó được nhận diện sau khi nghệ nhân qua đời. Vì thế, tư liệu hóa không nên chỉ ghi lại hình dáng món gốm; cần lưu cả tên người làm, quan hệ thầy trò và tri thức do cộng đồng xác nhận. Phát triển sản phẩm và du lịch cũng phải tôn trọng quyền quyết định của người Chăm, nhất là khi sử dụng biểu tượng tín ngưỡng hay tái hiện nghi lễ. Nếu thị trường định nghĩa thay cộng đồng thế nào là “bản sắc Chăm”, bảo tồn có thể tạo ra hàng hóa nhưng làm lệch ý nghĩa di sản.
Đích đến phải là nghề sống được, không phải danh hiệu
Khánh Hòa đặt mục tiêu đưa nghệ thuật làm gốm ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, đăng ký nhãn hiệu “Gốm Chăm” và hướng tới danh sách di sản đại diện của nhân loại. Nhưng chuyên gia cảnh báo không nên ấn định trước thời điểm chuyển danh sách. Chỉ nên đề nghị thay đổi khi các chỉ báo sức sống đã đảo chiều ổn định và cộng đồng đồng thuận. Đây là thước đo thuyết phục hơn một danh hiệu: người trẻ còn theo nghề, nghệ nhân có người kế tục, nguyên liệu và không gian thực hành được bảo đảm, sản phẩm có xuất xứ rõ ràng và sinh kế đủ sức giữ người thợ ở lại. Chương trình bảo vệ di sản sẽ đi vào thực chất khi ngân sách, quy hoạch và du lịch phục vụ những điều kiện ấy. Danh hiệu UNESCO có thể mở cánh cửa chú ý; chính cộng đồng và khả năng sống bằng nghề mới giữ được cánh cửa mở.
