Nội trú, bán trú: lời đáp thiết thực cho bài toán giáo dục vùng biên giới
Mô hình trường nội trú học sinh và mô hình bán trú vùng khó là cách tổ chức ăn ở, sinh hoạt tập trung ngay tại trường cho học sinh ở xa, giúp các em giảm quãng đường đi lại, được bảo đảm bữa ăn, chỗ ngủ và môi trường tự học, qua đó duy trì sĩ số học sinh, nhất là con em dân tộc thiểu số ở vùng cao, vùng biên giới. Không phải là giải pháp phụ, đây đang là chiếc cầu nối quan trọng giữa chính sách giáo dục và thực tế đời sống ở những nơi mà đường đến trường vẫn gập ghềnh, thu nhập thấp và nguy cơ bỏ học luôn thường trực. Nhìn từ Yên Khương (Thanh Hóa) và Đắk R’măng (Lâm Đồng), có thể thấy rõ: nếu không có nội trú và bán trú, khẩu hiệu “không để học sinh nào bị bỏ lại phía sau” sẽ khó đi ra khỏi văn bản. Ở những xã biên giới, đường đất mùa mưa bị chia cắt, dân cư sống rải rác hàng chục km, việc yêu cầu trẻ em tự đến trường mỗi ngày là điều xa thực tế. Nội trú và bán trú vì thế không chỉ là mô hình tổ chức mà là điều kiện tiên quyết để giáo dục vùng biên giới tồn tại và phát triển.
Yên Khương: nội trú giúp học sinh vùng biên học cách sống tập thể
Ở xã vùng cao biên giới Yên Khương, nơi thu nhập bình quân chỉ khoảng 22,28 triệu đồng/người/năm và tỷ lệ hộ nghèo vẫn gần 19,09%, trường Phổ thông Nội trú Tiểu học và THCS Yên Khương là một bước ngoặt. Sau hơn một tháng đi vào hoạt động, trường đang dần giúp học sinh vùng biên thích nghi với nếp sống tập thể. Năm học 2026-2027, trường có hơn 710 học sinh, trong đó 486 em từ khối 4 đến khối 9 ở nội trú, số còn lại ăn bán trú rồi tối về nhà. Những chi tiết tưởng nhỏ – tiếng trống báo giờ ăn, hàng dài học sinh xếp hàng vào nhà ăn, tự giác lấy phần cơm – lại cho thấy sức mạnh của mô hình nội trú học sinh. Bữa ăn được chuẩn bị bảo đảm dinh dưỡng và vệ sinh, giúp các em yên tâm học tập, sinh hoạt tại trường. Trẻ lớp 1, lớp 4 lần đầu xa nhà, khóc đêm, được cô giáo vỗ về. Chiều thứ sáu, phụ huynh mang căn cước lên trường đón con về. Đó là một nhịp sống mới, nơi trường học trở thành mái nhà thứ hai, gắn kết chặt chẽ thầy cô – gia đình – học sinh.
Đắk R’măng: bán trú vùng khó giữ chân học sinh thiểu số suốt hơn 15 năm
Nếu Yên Khương cho thấy nội trú là bước nhảy vọt, thì Đắk R’măng chứng minh mô hình bán trú vùng khó có thể duy trì sĩ số học sinh bền bỉ suốt hơn 15 năm. Tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Đắk R’măng, hơn 200 học sinh – 100% là con em đồng bào dân tộc thiểu số – được tổ chức ăn, ở ngay tại trường. Với những gia đình Mông cách trường gần 10 km, như trường hợp 4 anh chị em của Vàng Thị Đầy Năng, việc ở nội trú trong khu bán trú giúp giảm gánh nặng chi phí, đồng thời tạo điều kiện học tập, sinh hoạt ổn định. Theo hiệu trưởng Lê Xuân Hùng, mô hình này khiến học sinh đến trường đều đặn hơn, chăm chỉ học tập, phụ huynh yên tâm lao động khi con được thầy cô chăm sóc. Trong môi trường tập thể, các em rèn được tính tự lập, kỹ năng giao tiếp, ý thức kỷ luật và tinh thần đoàn kết. Đây là những năng lực mà học sinh vùng khó thường thiếu nếu phải tự xoay xở giữa đường núi, việc nhà và trường lớp. Bữa cơm bán trú ở Đắk R’măng vì thế là bữa cơm “tiếp sức” cho cả con đường học vấn lẫn tương lai của cộng đồng.
Cơ sở vật chất chật hẹp: điểm nghẽn không thể né tránh
Dù hiệu quả rõ ràng, các trường bán trú và nội trú vùng khó vẫn phải xoay xở trong điều kiện cơ sở vật chất thiếu thốn. Ở Đắk R’măng, nhu cầu nội trú ngày càng lớn nhưng phòng ở, khu sinh hoạt, nhà ăn và bếp ăn đều chật hẹp, không đáp ứng đầy đủ việc ăn ở tập trung của hơn 200 học sinh. Mỗi phòng phải chứa 14–16 em, không gian nghỉ ngơi thiếu riêng tư, ảnh hưởng chất lượng sinh hoạt hằng ngày. Mức hỗ trợ hiện nay chỉ là 936.000 đồng/học sinh/tháng, trong khi các em cần được bảo đảm bữa ăn mỗi ngày. Nguồn kinh phí hạn chế khiến việc nâng chất dinh dưỡng và cải thiện điều kiện ăn ở luôn trong trạng thái “liệu cơm gắp mắm”. Thực tế này đặt ra câu hỏi: chúng ta có đang đòi hỏi nội trú, bán trú vùng khó làm quá nhiều với quá ít nguồn lực? Khi mô hình được tổ chức ăn, ở tập trung dài ngày, nhu cầu chăm sóc không chỉ là chỗ ngủ và bữa ăn, mà còn là không gian học tập, sinh hoạt phù hợp.
Từ bán trú lên nội trú: bước đi cần thiết để không mất thế hệ trẻ vùng khó
Điểm chung ở Yên Khương và Đắk R’măng là: khi mô hình nội trú, bán trú được tổ chức bài bản, nếp sinh hoạt tập thể dần ổn định, học sinh vùng biên, vùng cao yên tâm học tập và trưởng thành trong môi trường mới. Nhưng để đi xa hơn, nhiều nơi phải mạnh dạn chuyển từ bán trú sang nội trú. Sở Giáo dục và Đào tạo Lâm Đồng đã khảo sát Đắk R’măng để xem xét chuyển đổi mô hình, nhằm tháo gỡ khó khăn về cơ sở vật chất, chế độ hỗ trợ và công tác chăm sóc học sinh. Đây là bước đi đúng, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm đầu tư thực chất: xây thêm phòng ở, nhà ăn, khu tự học; tăng mức hỗ trợ để bữa ăn đủ dinh dưỡng; đào tạo đội ngũ giáo viên, nhân viên có kỹ năng chăm sóc học sinh thiểu số. Nội trú và bán trú không nên bị coi là “giải pháp tạm thời” cho giáo dục vùng biên giới, mà phải được nhìn nhận như cấu phần chiến lược của hệ thống giáo dục. Nếu chúng ta chậm trễ, cái giá phải trả sẽ là cả một thế hệ trẻ vùng khó bị đứt gãy con đường học tập – điều mà vài phòng ký túc xá và vài bữa cơm đủ chất hoàn toàn có thể ngăn chặn.
