Đột quỵ là tình trạng cấp cứu tính bằng từng phút
Đột quỵ là tình trạng tổn thương não xảy ra khi dòng máu đến một vùng não bị gián đoạn do mạch máu tắc nghẽn hoặc vỡ, khiến tế bào thần kinh nhanh chóng bị tổn thương và người bệnh cần được cấp cứu khẩn cấp. Việt Nam ghi nhận khoảng 200.000 ca đột quỵ mới mỗi năm và khoảng 167.000 trường hợp tử vong, theo số liệu được các đơn vị triển khai chương trình công bố. Quy mô ấy khiến đột quỵ không thể bị xem là chuyện xa vời hay chỉ liên quan đến người cao tuổi: khoảng 7,2% người bệnh dưới 45 tuổi. Tỷ lệ tử vong và nguy cơ tàn tật cao đòi hỏi cách nhìn thực tế hơn: phòng ngừa quan trọng, nhưng khả năng nhận ra tình huống và phản ứng đúng lúc cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội điều trị.
Khoảng trống 4,5 giờ không thể được xem nhẹ
Chỉ khoảng 23,2% người bệnh đến cơ sở y tế trong 4,5 giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng. Đây không chỉ là một con số thấp; nó báo hiệu nhiều người có thể bỏ lỡ cơ hội được đánh giá và điều trị tái thông mạch trong khoảng thời gian quan trọng. Với một số trường hợp đột quỵ thiếu máu não đủ điều kiện, thuốc tiêu sợi huyết có thể được cân nhắc trong khoảng thời gian phù hợp; người bị tắc mạch lớn cũng có thể được xem xét lấy huyết khối tùy kết quả chẩn đoán. Vì vậy, thời gian cấp cứu không nên được hiểu là thời gian để gia đình quan sát rồi chờ triệu chứng tự hết. Đưa người bệnh sớm đến cơ sở có khả năng cấp cứu đột quỵ giúp đội ngũ y tế đánh giá và xác định lựa chọn điều trị kịp thời.
Hưởng ứng Ngày Thế giới phòng, chống đột quỵ 29/10, Cục Phòng bệnh, Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam, Bệnh viện Bạch Mai và các đơn vị đồng hành triển khai khám sàng lọc, tư vấn sức khỏe và truyền thông tại nhiều địa phương. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng thông tin chỉ có ích khi chuyển thành phản ứng cụ thể trong mỗi gia đình.
Nhận biết dấu hiệu, gọi cấp cứu thay vì chờ đợi
Quy tắc FAST giúp người dân nhận biết những dấu hiệu đột quỵ thường gặp: mặt méo hoặc lệch một bên (Face), yếu hay tê đột ngột một bên tay (Arm), nói khó, nói ngọng hoặc không hiểu lời người khác (Speech). Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, cần gọi cấp cứu 115 ngay (Time), không đợi xem triệu chứng có tự hết hay không và không tự đưa người bệnh đi bằng phương tiện không phù hợp. Mất thăng bằng đột ngột, giảm thị lực bất thường hoặc đau đầu dữ dội xuất hiện bất ngờ cũng cần được đánh giá cấp cứu. Trong tình huống này, sự do dự có thể làm mất thời gian quý giá; người ở cạnh người bệnh cần hành động, không tự chẩn đoán hay trì hoãn để tìm lời giải thích khác.
Khả năng phản ứng nhanh không thể chỉ trông chờ vào bệnh viện. Người dân cần được hướng dẫn nhận biết triệu chứng và biết cách gọi hỗ trợ, còn các chương trình truyền thông phải giúp kiến thức ấy đến được với người thân, hàng xóm và người chăm sóc. Khi dấu hiệu xuất hiện, gọi 115 là bước khởi đầu an toàn hơn chờ đợi hoặc tự xử lý.
Phòng ngừa từ cộng đồng phải đi cùng theo dõi lâu dài
Phòng ngừa đột quỵ không dừng ở một buổi khám sàng lọc. Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, rung nhĩ, hút thuốc và ít vận động là những yếu tố nguy cơ cần được phát hiện, kiểm soát. Khám sức khỏe định kỳ, theo dõi huyết áp, đường huyết và mỡ máu, duy trì vận động, bỏ thuốc lá là những việc thiết thực người dân có thể bắt đầu. Sau một năm, chương trình đã tổ chức 9 đợt sàng lọc tại 8 tỉnh, thành phố, tư vấn cho hơn 12.000 người; riêng hai hoạt động tại Hà Tĩnh tiếp cận gần 2.000 người. Các đơn vị dự kiến tiếp tục mở rộng khám tại nhiều địa phương, kết hợp tư vấn ở nhà thuốc và ứng dụng công nghệ số để hỗ trợ quản lý nguy cơ lâu dài.
Bệnh viện Bạch Mai được Tổ chức Đột quỵ Thế giới trao chứng nhận “Trung tâm Đột quỵ Chuyên sâu” ngày 23/10, cấp độ cao nhất trong hệ thống chứng nhận của tổ chức này. Năng lực điều trị là điều kiện cần, nhưng để người bệnh được hưởng lợi, cộng đồng phải nhận ra dấu hiệu và đến đúng nơi đủ sớm. Tỷ lệ chỉ 23,2% đến viện trong 4,5 giờ đầu cho thấy khoảng cách giữa khả năng cấp cứu và hành động ngoài cộng đồng vẫn còn lớn. Thu hẹp khoảng cách ấy đòi hỏi mỗi người biết phòng ngừa, nhận diện triệu chứng và gọi hỗ trợ ngay khi nghi ngờ đột quỵ.
