Một hệ quy chiếu chung cho học sinh cuối cấp
Đề kiểm tra chung là đề kiểm tra định kỳ do Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng, thẩm định và cung cấp để học sinh ở nhiều trường làm cùng một đợt, thay cho đề riêng từng trường. Theo quy định mới, việc này áp dụng với một số môn ở lớp 5 vào cuối học kỳ I và cuối năm học, cùng một số môn ở lớp 9 và lớp 12 vào cuối học kỳ I, học kỳ II; các môn cụ thể do Sở lựa chọn và thông báo trước. Đây là thay đổi đáng chú ý trong đánh giá học sinh: nếu đề có chuẩn chung và được triển khai nghiêm túc, kết quả sẽ bớt phụ thuộc vào mức độ khó mà từng trường tự đặt ra. Nhưng đề chung chỉ tạo cơ hội công bằng hơn, chứ không tự động làm cho mọi học sinh có điều kiện học tập ngang nhau.
Lợi ích dễ thấy nằm ở tính so sánh: nhà trường có thêm căn cứ nhận diện điểm mạnh, điểm yếu trong dạy và học trên cùng một mặt bằng đánh giá. Điều này có giá trị hơn việc biến điểm kiểm tra thành bảng xếp hạng trường; dữ liệu nên giúp tìm ra chỗ cần hỗ trợ, không phải dán nhãn cho học sinh hay giáo viên. Cũng cần nói rõ, quy định nhắm tới một số môn và khối lớp, không đồng nghĩa mọi bài kiểm tra ở trường đều chuyển thành đề cấp tỉnh.
Giảm việc ra đề để giáo viên tập trung dạy học
Đề riêng khiến mỗi trường phải dành thời gian họp tổ chuyên môn, lập ma trận, trao đổi và hoàn thiện câu hỏi; đó là phần việc đòi hỏi cả chuyên môn lẫn công sức tổ chức. Khi Sở đảm nhiệm khâu xây dựng đề, giáo viên có thể dành thêm thời gian cho giảng dạy, còn nhà trường có dữ liệu chung để xem xét chất lượng học tập. Ở Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học - Trung học cơ sở Lũng Táo, mỗi đợt kiểm tra huy động khoảng 15 giáo viên làm đề cho 951 học sinh ở hai cấp học. Con số này cho thấy việc giảm tải không phải lợi ích trừu tượng, nhất là với trường phải huy động nhiều người cho mỗi kỳ kiểm tra.
Đề chung còn có thể hạn chế tình trạng ôn luyện hẹp theo đề dự đoán hoặc dạy học lệ thuộc văn mẫu, qua đó khuyến khích học sinh hiểu và vận dụng kiến thức thay vì học thuộc một phạm vi đóng. Tuy vậy, không nên kỳ vọng chỉ đổi người ra đề là lập tức chấm dứt dạy thêm thiếu lành mạnh. Tác động ấy phụ thuộc vào chất lượng câu hỏi, cách dạy trên lớp và cách nhà trường sử dụng kết quả. Mục tiêu hợp lý là giảm động cơ chạy theo đề, đồng thời giữ việc ôn tập bám chương trình.
Công bằng không đồng nghĩa mọi địa phương giống nhau
Băn khoăn lớn nhất của giáo viên không nằm ở việc có nên thống nhất đề hay không, mà ở chuẩn thống nhất ấy được thiết kế ra sao. Nếu mỗi địa phương hiểu khác nhau về nội dung trọng tâm và mức độ nhận thức, điểm số vẫn khó so sánh chính xác. Cô Trần Thị Thanh Hà đề xuất có khung ma trận chung làm căn cứ, để các đề bám chuẩn kiến thức, kỹ năng và có độ khó tương đương. Đó là điều kiện cần để đề chung thực sự tăng khách quan, thay vì chỉ chuyển quyền ra đề từ trường lên Sở.
Độ khó tương đương cũng không có nghĩa điểm số giữa các địa phương phải ngang bằng. Học sinh vùng cao, biên giới có thể khác về điều kiện học tập, cơ sở vật chất và khả năng tiếp cận học liệu; một bài kiểm tra không thể xóa những chênh lệch đó. Vì vậy, đề cần vừa bám chuẩn vừa có mức phân hóa phù hợp, còn kết quả phải được đặt trong bối cảnh thực tế. Dùng điểm chung để xếp hạng máy móc sẽ biến công cụ chẩn đoán thành áp lực, đặc biệt với trường và học sinh vốn ít lợi thế.
Minh bạch từ ma trận đến khâu tổ chức
Muốn chủ trương đáng tin, minh bạch cần bắt đầu trước ngày kiểm tra: giáo viên phải biết định hướng nội dung và mức độ đánh giá đủ sớm để lập kế hoạch dạy học, nhưng không phải biết trước câu hỏi. Thầy Đinh Phú Cường đề xuất Sở công khai sớm ma trận dự kiến để các trường và giáo viên chủ động tham khảo. Với trường ở địa bàn khó khăn, tổ chức in sao và vận chuyển cũng cần tính đến bảo mật lẫn điều kiện đi lại; thầy Bùi Thế Mạnh gợi ý nghiên cứu các tổ in sao theo cụm hai đến ba xã.
Khâu chấm bài và diễn giải kết quả cũng quan trọng không kém việc ra đề: nếu hướng dẫn chấm thiếu nhất quán hoặc số liệu bị dùng để tạo cuộc đua thành tích, niềm tin vào đề chung sẽ suy giảm. Ý kiến giáo viên vì thế chỉ ra một nguyên tắc triển khai rõ ràng: chuẩn hóa yêu cầu đánh giá nhưng không bỏ qua khác biệt về điều kiện học tập, đồng thời dùng kết quả để điều chỉnh dạy học thay vì kết luận vội về chất lượng từng trường. Đề chung có thể làm phép đo công bằng hơn; trách nhiệm của ngành giáo dục là bảo đảm phép đo ấy phù hợp và được đọc đúng.
