Béo phì không còn là chuyện ngoại hình mà là “mồi lửa” cho tim mạch
Béo phì là một bệnh mạn tính, đa yếu tố, đặc trưng bởi sự tích lũy mô mỡ bất thường hoặc quá mức trong cơ thể, làm rối loạn nội tiết, chuyển hóa và miễn dịch, từ đó thúc đẩy tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và hàng loạt biến chứng tim mạch đe dọa tuổi thọ và chất lượng sống của người bệnh. Tỷ lệ thừa cân, béo phì đang tăng nhanh ở cả người trưởng thành, trẻ em và thanh thiếu niên, biến châu Á – trong đó có các nước ASEAN – thành “điểm nóng” mới của dịch béo phì và tim mạch. Vấn đề không còn là vài cân nặng dư thừa, mà là một chuỗi rủi ro âm thầm: huyết áp cao béo phì, đường huyết tăng, mỡ máu rối loạn và nguy cơ suy tim. Nếu tiếp tục xem béo phì là chuyện tự kiểm soát cá nhân, các hệ thống y tế sẽ phải trả giá bằng số ca bệnh tim mạch tăng vọt và chi phí điều trị khổng lồ trong tương lai gần.
Việt Nam và ASEAN: Béo phì leo thang, tim mạch “gánh đạn”
Tại Việt Nam, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người 18–69 tuổi đã đạt 19,5% vào năm 2021 và được dự báo có thể ảnh hưởng khoảng 18,92 triệu người vào năm 2030. Ở trẻ em và thanh thiếu niên 5–19 tuổi, con số này dự kiến lên tới 20,68% vào năm 2025. Đây không còn là “vấn đề của người lớn tuổi”, mà là một làn sóng bệnh lý đang hình thành từ rất sớm. Trên bình diện khu vực, nghiên cứu dựa trên dữ liệu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy 10 quốc gia ASEAN hiện có khoảng 36,8 triệu người sống chung với bệnh tim mạch, mỗi năm 1,66 triệu người tử vong và 42,4 triệu năm sống khỏe mạnh bị mất; số người mắc bệnh tim mạch đã tăng gần 150% so với năm 1990. Những con số này cho thấy béo phì và tim mạch đang kết hợp thành một “cơn bão hoàn hảo” đe dọa sức khỏe cộng đồng lẫn năng suất lao động và phát triển bền vững của các nước trong khu vực.
Chuỗi biến chứng: từ huyết áp cao đến suy tim và đa bệnh lý chồng chéo
Điểm nguy hiểm nhất của béo phì là nó không đi một mình. Tỷ lệ thừa cân, béo phì gia tăng kéo theo nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường, suy tim và các biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ. Mô mỡ hoạt động như một cơ quan nội tiết – miễn dịch, khi tích tụ quá mức sẽ làm rối loạn điều hòa đường huyết, lipid máu, huyết áp và phản ứng viêm, thúc đẩy hình thành và tiến triển bệnh tim mạch. Khoảng 80–85% người mắc đái tháo đường típ 2 đồng thời thừa cân hoặc béo phì, trong khi người béo phì có nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 cao gần gấp ba lần người có cân nặng bình thường. Về cấu trúc tim, béo phì làm tim phải làm việc quá tải, tăng nguy cơ suy tim – đặc biệt là suy tim với phân suất tống máu bảo tồn, khiến người bệnh khó thở, mệt mỏi, giảm khả năng gắng sức. Cùng lúc, rung nhĩ, ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, bệnh thận mạn và gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa thường cùng tồn tại, làm điều trị phức tạp và tăng nguy cơ biến chứng.
Vì sao béo phì bùng phát và vì sao từng cá nhân không thể tự xoay xở?
Trong một thời gian dài, xã hội có xu hướng quy trách nhiệm béo phì cho chuyện ăn nhiều, lười vận động, rồi dừng lại ở lời khuyên “ăn kiêng và tập thể dục”. Cách nhìn này vừa đơn giản hóa vấn đề, vừa vô tình đổ lỗi cho người bệnh. Theo các chuyên gia tim mạch, béo phì hình thành do sự tương tác phức tạp giữa di truyền, hormone điều hòa cảm giác đói – no, chuyển hóa, giấc ngủ, hệ vi sinh đường ruột, yếu tố tâm lý, thuốc điều trị, môi trường thực phẩm và điều kiện kinh tế – xã hội. Sự phổ biến của thực phẩm chế biến sẵn, giàu năng lượng, lối sống ít vận động, thời gian ngồi kéo dài và nhịp sống đô thị đã tạo nên một “môi trường gây béo phì” mà cá nhân rất khó chống lại. Khi cân nặng tăng, người bệnh lại nhanh mệt, khó vận động, rơi vào vòng xoắn tăng cân – giảm vận động – tăng bệnh tật. Vì thế, coi béo phì là lựa chọn cá nhân là một sai lầm; đây là bệnh mạn tính, đa yếu tố, dễ tái phát và cần được quản lý lâu dài với mục tiêu điều trị rõ ràng cho từng người.
Phòng ngừa bệnh tim từ gốc béo phì: Từ cá nhân đến hợp tác ASEAN
Nếu không chặn từ gốc, mọi nỗ lực điều trị biến chứng tim mạch chỉ là “chữa cháy”. Về phía cá nhân, phòng ngừa bệnh tim trong bối cảnh béo phì đòi hỏi thay đổi lối sống có kế hoạch: chế độ ăn lành mạnh, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, tăng vận động, ngủ đủ, kiểm soát cân nặng và khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm huyết áp cao béo phì, rối loạn đường huyết, mỡ máu. Về phía hệ thống, các chuyên gia tim mạch nhấn mạnh các quốc gia ASEAN cần tăng cường dự phòng, phát hiện sớm, kiểm soát tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bảo đảm người bệnh được tiếp cận điều trị hiệu quả. Đáng chú ý, một chuyên gia hàng đầu khu vực khẳng định: “Không một quốc gia nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ những thách thức này. Hợp tác khu vực vì vậy không chỉ là nhu cầu phát triển khoa học mà còn là trách nhiệm chung nhằm cải thiện sức khỏe cộng đồng”. Theo định hướng của hội nghị tim mạch khu vực, hợp tác quốc tế phải hướng tới kết quả cụ thể: nâng cao chất lượng điều trị, tăng cường dự phòng và giảm tử vong do bệnh tim mạch, trong đó ưu tiên hàng đầu là kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ, đặc biệt là tăng huyết áp, và mở rộng tiếp cận dịch vụ tim mạch chất lượng cao. Một ví dụ là sáng kiến nâng cao tỷ lệ kiểm soát huyết áp trong cộng đồng, hướng tới mục tiêu kiểm soát được huyết áp ở ít nhất 50% người bệnh tăng huyết áp vào năm 2030 – cách tiếp cận chủ động để giảm nguy cơ suy tim và biến cố tim mạch trong tương lai.
