Ngành bán dẫn Việt Nam: từ “công xưởng” tiềm năng đến mắt xích giá trị cao
Ngành bán dẫn Việt Nam là tập hợp các hoạt động thiết kế, sản xuất, đóng gói, kiểm định và dịch vụ liên quan đến chip, vật liệu, thiết bị bán dẫn, với mục tiêu không chỉ gia công mà còn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu ở các khâu có giá trị gia tăng bán dẫn cao. Đó là bước dịch chuyển chiến lược từ vai trò điểm đến chi phí thấp sang đối tác có năng lực công nghệ và liên kết nội địa mạnh. Bối cảnh hiện nay rất thuận lợi: thị trường bán dẫn toàn cầu được dự báo đang trên đà tiến tới quy mô 1.000 tỷ USD vào năm 2027 và hướng tới 1.500 tỷ USD vào năm 2030. Nếu Việt Nam tiếp tục đi theo lộ trình gia công giá rẻ, chúng ta sẽ tự giới hạn mình ở đáy chuỗi giá trị; ngược lại, nếu chấp nhận đầu tư vào hạ tầng và con người, quốc gia có cơ hội bứt lên nấc thang giá trị cao trong khu vực.
Ba ưu tiên chiến lược: nhân tài, năng lượng sạch và kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu
Điểm đáng chú ý là Việt Nam bắt đầu ưu tiên chất lượng nền tảng thay vì chạy theo số lượng dự án bán dẫn. Theo lãnh đạo một hiệp hội khu vực, Việt Nam cần tập trung vào ba trụ cột: phát triển nhân tài, bảo đảm nguồn năng lượng tin cậy và carbon thấp, cùng khả năng tiếp cận các cơ hội toàn cầu. Đây không phải khẩu hiệu chung chung mà là bộ khung để xây dựng năng lực cạnh tranh dài hạn. Lợi thế lớn nhất của Việt Nam hiện nay là nguồn nhân lực trẻ và đang gia tăng những người muốn xây dựng sự nghiệp trong ngành bán dẫn. Nhưng nếu không song hành với hạ tầng năng lượng và chính sách mở cửa gắn với chuẩn quốc tế, nguồn nhân lực đó sẽ bị “chảy máu” sang các trung tâm khác trong ASEAN – khu vực đang nổi lên như địa bàn quan trọng của hệ sinh thái bán dẫn toàn cầu. Việt Nam phải chứng minh mình là lựa chọn hàng đầu chứ không chỉ là một điểm trong bản đồ.“
Hạ tầng bán dẫn dùng chung: chìa khóa giảm chi phí và mở rộng tham gia
Nếu chỉ dùng mô hình mỗi trường, mỗi viện, mỗi doanh nghiệp tự xây một nhà máy bán dẫn, Việt Nam sẽ đốt hết nguồn lực vào phần tốn kém nhất mà lại ít tạo ra giá trị gia tăng bán dẫn. Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy một hướng đi khác: đầu tư hệ thống cơ sở vật chất và thiết bị trở thành tài nguyên quốc gia, tức hạ tầng bán dẫn dùng chung phục vụ nghiên cứu và phát triển công nghệ. Theo một nhà quản lý viện vi điện tử Singapore, thay vì mỗi viện, trường tự đầu tư nhà máy, nên tạo hạ tầng dùng chung để nhiều nhóm cùng tiếp cận và giảm chi phí. Cách làm này cho phép nhà nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp – đặc biệt là startup – phát triển, kiểm định công nghệ mà không phải xây nhà máy hoàn chỉnh. Giảm gánh nặng vốn đầu tư ban đầu nghĩa là doanh nghiệp có thể tập trung nguồn lực vào thiết kế, giải pháp hệ thống, dịch vụ kỹ thuật – những khâu mang lại giá trị gia tăng cao nhất.
Dịch chuyển sang hệ sinh thái FDI chất lượng cao và liên kết nội địa
Trong dòng chảy đầu tư, Việt Nam đang chủ động chuyển trọng tâm từ “bao nhiêu vốn” sang “vốn mang lại điều gì”. Một cuộc tọa đàm gần đây về kết nối doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu diễn ra đúng lúc quốc gia bước vào giai đoạn mới trong thu hút và sử dụng nguồn lực đầu tư nước ngoài, nhấn mạnh chất lượng, hiệu quả và khả năng liên kết với khu vực doanh nghiệp trong nước. Nhận định tại đây cho thấy, Việt Nam đã thu hút nhiều dự án FDI quy mô lớn trong điện tử, bán dẫn, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, qua đó khẳng định vai trò ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng bán dẫn, sản xuất công nghệ cao toàn cầu. Nhưng câu chuyện không dừng ở đó: Nghị quyết 10 về kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và Kế hoạch hành động kèm theo đặt mục tiêu kiến tạo hệ sinh thái FDI chất lượng cao, coi trọng giá trị gia tăng và liên kết với doanh nghiệp nội địa. Nói cách khác, FDI phải trở thành “đòn bẩy nội lực”, giúp doanh nghiệp Việt leo lên các mắt xích tinh vi hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu thay vì mãi đứng ở khâu gia công đơn giản.
Định vị chiến lược trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu: cơ hội và điều kiện đi kèm
Với tốc độ tăng trưởng GDP được ghi nhận thuộc nhóm cao trong khu vực và dòng vốn đầu tư nước ngoài liên tục cải thiện về chất lượng, Việt Nam đã bước ra khỏi hình ảnh “công xưởng giá rẻ” để trở thành ứng viên nghiêm túc cho vị trí mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Sắp tới, một triển lãm lớn về ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam sẽ được tổ chức tại TP.HCM với sự phối hợp của cơ quan đổi mới sáng tạo và hiệp hội bán dẫn khu vực. Đây không chỉ là sự kiện giới thiệu năng lực mà là dịp thử lửa cho cách Việt Nam định vị mình: quốc gia có chuỗi cung ứng chống chịu, nhân lực có kỹ năng, năng lực sản xuất tiên tiến, năng lượng tin cậy, chính sách rõ ràng và quan hệ đối tác quốc tế chặt chẽ. Kèm với đó, Chính phủ đã ban hành kế hoạch hành động cụ thể để thực thi định hướng phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, trong đó nhấn mạnh ưu đãi linh hoạt cho dự án cốt lõi và thúc đẩy liên kết FDI – nội địa. Nếu thực thi nhất quán, Việt Nam không chỉ bắt kịp làn sóng bán dẫn mà còn có thể trở thành điểm tựa mới của chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu trong khu vực ASEAN.
