Eo biển Hormuz: từ tuyến huyết mạch năng lượng đến điểm nóng đối đầu Mỹ–Iran
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng một phần năm dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, nơi Iran và Mỹ đang gia tăng đối đầu quân sự, tấn công tàu dầu và tranh giành quyền kiểm soát, khiến dòng chảy năng lượng và giá dầu thế giới biến động mạnh. Đây không còn là một vùng biển xa xôi, mà là điểm nút quyết định cách thị trường năng lượng vận hành và cách các cường quốc dùng dầu mỏ như công cụ quyền lực. Khi Iran coi eo biển Hormuz là “nằm dưới sự kiểm soát của Iran và chúng tôi là bên điều hành”, thông điệp gửi tới Washington và các đồng minh vùng Vịnh là rất rõ: bất kỳ nỗ lực nào duy trì xuất khẩu dầu mà không tính đến lợi ích của Tehran đều sẽ phải trả giá bằng rủi ro an ninh và chi phí vận tải cao hơn.
Iran tăng hiện diện quân sự và đổi chiến thuật tấn công tàu dầu
Điểm xoay của cục diện Hormuz nằm ở việc Iran chủ động tăng sức ép quân sự thay vì chỉ phản ứng. Hải quân Iran tuyên bố đã triển khai các đơn vị tác chiến theo đội hình mới tại phía Đông eo biển Hormuz, biển Oman và biển Arab, liên tục giám sát tàu thuyền và các hoạt động bị coi là thù địch theo thời gian thực. Cùng lúc, Tehran thay đổi cả hình thức lẫn tốc độ tấn công, nhắm vào những tàu bị cho là vi phạm hạn chế do Iran áp đặt; quyết định này được đưa ra ở cấp cao nhất và phối hợp trong toàn bộ hệ thống cầm quyền. Theo dữ liệu theo dõi hàng hải, từ 28/9 đến 4/10 đã có 10 tàu chở dầu bị tấn công tại eo biển Hormuz, sau đó thêm một vụ ngày 5/10, và UKMTO ghi nhận 15 vụ tấn công nữa chỉ trong giai đoạn 6–14/10. Những con số này cho thấy Iran tấn công tàu dầu không phải là động thái lẻ tẻ, mà là chiến dịch có tính toán nhằm biến an ninh hàng hải thành đòn bẩy chính trị.
Từ tàu nhỏ đến siêu tàu dầu: Iran mở rộng chiến trường vượt ra ngoài eo biển
Bước leo thang đáng chú ý nhất là việc Iran chuyển trọng tâm từ tàu nhỏ sang các siêu tàu dầu hoạt động bên ngoài eo biển Hormuz. Một bài phân tích của WANA cho biết các cuộc tấn công của Hải quân IRGC vào một số siêu tàu chở dầu và tàu container gần đây đánh dấu cách Iran gây sức ép mới, khi ngay cả tài sản vận tải khổng lồ cũng nằm trong phạm vi bị đe dọa. Iran được mô tả là đứng trước ba lựa chọn: tiếp tục ngăn chặn tàu nhỏ, tấn công cơ sở sản xuất và đường ống, hoặc nhắm vào các siêu tàu tiếp nhận dầu bên ngoài eo biển; trong đó, nhắm vào siêu tàu ngoài eo biển Hormuz được xem là phương án linh hoạt hơn. Chiến thuật này mở rộng địa lý xung đột sang Biển Arab và Vịnh Oman, khiến các tuyến tránh Hormuz cũng không còn an toàn. Về kinh tế, mỗi siêu tàu có thể chở khoảng hai triệu thùng dầu, nên chỉ một vụ tấn công đã đủ để thị trường lo ngại về nguồn cung và chi phí bảo hiểm, vận tải tăng thêm.
Mỹ tuyên bố kiểm soát tuyến hàng hải, Iran đánh thẳng vào tuyến dầu Mỹ–UAE
Trong khi Iran gia tăng tấn công, phía Mỹ lại cố chứng minh eo biển Hormuz vẫn nằm trong tầm kiểm soát của mình và các đối tác. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) khẳng định lực lượng Mỹ cùng các đối tác khu vực đang kiểm soát tuyến hàng hải, đồng thời hỗ trợ vận chuyển hơn 19 triệu thùng dầu thô qua eo biển chỉ trong ngày 12/10. Nhưng chính cơ chế trung chuyển này lại trở thành mục tiêu của Tehran. Một quan chức an ninh cấp cao Iran cáo buộc CENTCOM, với sự hỗ trợ của quân đội UAE, dùng tàu nhỏ để chuyển dầu sang tàu chở dầu cỡ lớn và tuyên bố Iran đã tấn công 5–6 tàu tham gia hoạt động này mỗi đêm trong nhiều tuần. Tehran công khai tuyên bố sẽ làm gián đoạn cơ chế trung chuyển dầu do Mỹ hỗ trợ, vốn giúp các nước vùng Vịnh duy trì xuất khẩu năng lượng qua eo biển. Việc nhắm vào tuyến dầu Mỹ–UAE cho thấy Iran coi đây là mắt xích yếu trong nỗ lực của Washington kéo giá dầu thế giới xuống, và sẵn sàng dùng rủi ro an ninh để bảo vệ lợi ích của mình.
Giá dầu thế giới và cán cân quyền lực năng lượng dưới sức ép Hormuz
Khi lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz sụt giảm sau giai đoạn phục hồi về mức trước chiến sự, điểm yếu của thị trường năng lượng lộ rõ: chỉ cần một chuỗi tấn công là cả hệ thống giá dầu thế giới bị kéo lên. Một quan chức Iran thẳng thắn thừa nhận mục tiêu của chiến thuật mới là cản trở nỗ lực của Mỹ và các đồng minh nhằm kéo giá dầu xuống, đồng thời tác động đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Điều này biến eo biển Hormuz thành bàn cờ nơi dầu mỏ được dùng như công cụ gây sức ép chính trị, không chỉ với Washington mà cả với các đối tác Arab dựa vào tuyến xuất khẩu qua đây. Việc Iran đe dọa cả cơ sở hạ tầng số liên quan đến Mỹ tại UAE, từ tuyến cáp đến trung tâm dữ liệu và cơ sở AI, cho thấy cuộc chơi đã vượt khỏi phạm vi quân sự thuần túy. Kết cục của căng thẳng Mỹ Iran tại Hormuz sẽ không chỉ quyết định ai kiểm soát một eo biển, mà còn định hình lại cách thế giới đánh giá rủi ro địa chính trị trong mọi thùng dầu được vận chuyển.
