Đừng làm ra công nghệ rồi mới hỏi ai cần
Thương mại hóa nghiên cứu là quá trình biến kết quả khoa học thành sản phẩm đáp ứng nhu cầu thực tế, được thử nghiệm, sản xuất và sử dụng ngoài phòng thí nghiệm. Vì vậy, thành công không thể chỉ tính bằng số đề tài nghiệm thu hay nguyên lý đã được chứng minh.
Một sản phẩm công nghệ có thể hoạt động tốt nhưng vẫn khó tìm người mua nếu chưa xác định rõ ai sẽ dùng và vấn đề nào họ cần giải quyết. Xe thang cứu hộ tầm vươn 32 m do Tập đoàn Ô tô Hiệp Hòa phối hợp với Đại học Bách khoa Hà Nội phát triển được giới thiệu tại triển lãm chuyên ngành ở Hà Nội tháng 9-2026; dù vậy, lãnh đạo doanh nghiệp vẫn nêu khó khăn về đầu ra tại hội nghị liên kết viện, trường và doanh nghiệp ngày 23-10.
Khoảng cách giữa lượng công nghệ chào bán và nhu cầu mua càng cho thấy điểm nghẽn không chỉ nằm ở năng lực nghiên cứu. Trong tám tháng đầu năm, các sàn giao dịch khoa học và công nghệ ghi nhận 72 giao dịch thành công. Khi đầu ra chưa được tính đến từ đầu, nghiên cứu dễ tạo thêm sản phẩm mà thị trường chưa biết cách tiếp nhận.
Doanh nghiệp phải đặt bài toán từ đầu
Cách sửa hợp lý nhất là để doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu ngay khi vấn đề còn đang được xác định, thay vì chờ nhà khoa học hoàn tất đề tài rồi mới đi tìm đơn vị ứng dụng. Doanh nghiệp hiểu điểm nghẽn vận hành, tiêu chuẩn đầu ra và khả năng chi trả; nhà khoa học có thể dựa vào những yêu cầu ấy để chọn hướng nghiên cứu có cơ hội đi vào sản xuất.
Tại hội nghị chuyên đề về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của tỉnh Hưng Yên năm 2026, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Bảo Sơn đề xuất chuyển từ nghiên cứu theo khả năng sang nghiên cứu theo nhu cầu, đồng thời đánh giá hiệu quả ứng dụng thay vì dừng ở nghiệm thu. Theo hướng này, doanh nghiệp tham gia xác định vấn đề, cùng đầu tư và tiếp nhận kết quả.
Đây không phải yêu cầu doanh nghiệp tự làm mọi việc, mà là đòi hỏi các bên cùng chịu trách nhiệm cho một mục tiêu sử dụng cụ thể. Giai đoạn 2021-2025, doanh nghiệp chủ trì 181 trong 1.451 nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia được tổng hợp, tương đương 12,5%. Tỷ lệ ấy củng cố lý do cần đưa doanh nghiệp vào sớm hơn: nghiên cứu sẽ có định hướng thực tế và người tiếp nhận ngay từ khi bắt đầu.
Vốn mồi để biến nguyên mẫu thành sản phẩm
Đặt đúng bài toán vẫn chưa đủ. Nhiều kết quả trong trường đại học mới chứng minh được nguyên lý hoặc thử nghiệm công nghệ, trong khi nhà máy cần sản phẩm ổn định, quy trình có thể lặp lại và chất lượng đáp ứng yêu cầu sản xuất. Từ nguyên mẫu đến hàng hóa là một chặng phát triển, kiểm chứng và hoàn thiện; nếu mọi rủi ro đều dồn cho doanh nghiệp, họ có lý do để chùn bước.
Vì vậy, Nhà nước nên dùng nguồn lực có trọng tâm làm vốn mồi, cùng doanh nghiệp chia sẻ rủi ro ở giai đoạn thử nghiệm, qua đó khuyến khích thêm nguồn đầu tư tư nhân. Đây là cơ chế được lãnh đạo Hưng Yên nêu tại hội nghị chuyên đề năm 2026. Hỗ trợ đúng khâu thử nghiệm có ý nghĩa hơn việc chỉ tài trợ để tạo thêm nguyên mẫu chưa sẵn sàng ứng dụng.
Thử nghiệm tại nhà máy phải trở thành một phần của lộ trình, không phải việc phụ sau nghiệm thu. Hà Nội ghi nhận một dự án hoàn thiện sản phẩm, sản xuất thử 20 máy và có đơn đặt hàng đầu tiên khoảng 500 máy. Đây là minh họa cho bước chuyển từ làm được trong phòng thí nghiệm sang có đơn vị kiểm chứng và nhu cầu tiếp nhận trong thực tế.
Đo hiệu quả bằng việc nghiên cứu vào sản xuất
Nghiệm thu xác nhận đề tài đã hoàn thành theo yêu cầu nghiên cứu; nó không tự chứng minh rằng công nghệ vận hành hiệu quả trong nhà máy. Thước đo cần bao gồm khả năng tích hợp vào dây chuyền, độ ổn định, mức cải thiện năng suất, chất lượng và chi phí vận hành. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, giải pháp phù hợp, giúp hạ giá thành hoặc tăng tỷ lệ nội địa hóa, có thể hữu ích hơn một công nghệ phức tạp nhưng khó triển khai.
Muốn vậy, tiêu chí đánh giá phải được thống nhất trước giữa doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan hỗ trợ; sau đó kiểm tra kết quả trong điều kiện sản xuất thực tế. Cách làm này cũng giúp phát hiện sớm điểm cần điều chỉnh trước khi mở rộng ứng dụng, thay vì coi một biên bản nghiệm thu là đích đến.
Nghiên cứu chỉ thực sự tạo giá trị khi có người tiếp nhận và kết quả được đưa vào sản xuất, kinh doanh hoặc đời sống. Vì thế, cần kết hợp ba việc: doanh nghiệp đặt hàng từ đầu, Nhà nước chia sẻ rủi ro thử nghiệm và hiệu quả được đo tại nhà máy. Đó là con đường thực tế hơn để thương mại hóa nghiên cứu tìm được người dùng, thay vì tiếp tục tích lũy công nghệ mà chưa rõ ai sẽ mua.
