Giữ nghề không thể chỉ dựa vào tay nghề
Làng nghề mộc là cộng đồng thợ thủ công gìn giữ kỹ thuật chế tác qua nhiều thế hệ, đồng thời tạo sinh kế bằng cách làm ra sản phẩm gỗ đáp ứng nhu cầu của đời sống. Muốn nghề tiếp tục tồn tại, giữ chuẩn mực thủ công thôi chưa đủ: người thợ cần tìm cách để sản phẩm và giá trị của làng nghề hiện diện trong lựa chọn của khách hàng hôm nay. Tại Thiết Úng, xã Thư Lâm, nghệ nhân Dương Thị Thu Hồng, chủ cơ sở Cường Hồng, đã nhiều năm gắn bó với nghề mộc mỹ nghệ. Bà đang đối diện một thực tế không thể né tránh: khách hàng ngày nay quan tâm cả kiểu dáng, tính thẩm mỹ lẫn công năng, trong khi thị trường có nhiều sản phẩm và mức giá để lựa chọn. Đổi mới vì thế không phải chạy theo mọi trào lưu, mà là điều chỉnh có chọn lọc để đồ gỗ thủ công vẫn phù hợp với không gian sống hiện đại.
Đây là sức ép đáng kể với nghề mộc truyền thống: sản phẩm cần đủ tinh xảo để khác hàng công nghiệp, nhưng cũng phải hữu dụng và có mẫu mã dễ tiếp cận. Nếu chỉ giữ nguyên cách làm cũ, giá trị kỹ thuật có nguy cơ không chuyển hóa thành sức mua; nếu đổi mới thiếu cân nhắc, bản sắc nghề lại dễ phai.

Thiết Úng đổi mới ngay trên sản phẩm
Ở Thiết Úng, hướng thích ứng bắt đầu từ bàn thiết kế. Người thợ cần tìm tòi, điều chỉnh mẫu mã để sản phẩm vừa giữ được nét tinh xảo của thủ công, vừa hợp nhu cầu sử dụng hiện nay. Đây là lựa chọn thực tế hơn việc chỉ nhấn mạnh truyền thống: khách hàng phải hình dung được món đồ sẽ phù hợp ra sao với căn nhà, bên cạnh việc đánh giá chất liệu và kỹ thuật.
Tuy nhiên, đổi mới mẫu mã không thể tách khỏi bài toán sản xuất. Đồ mộc mỹ nghệ đòi hỏi thời gian, sự tỉ mỉ và tay nghề, nên cơ sở phải cân đối chất lượng, chi phí làm ra sản phẩm và giá bán. Nghệ nhân Thu Hồng duy trì việc làm cho khoảng 5–10 lao động nữ trong xã, với thu nhập trên 10 triệu đồng mỗi tháng. Con số ấy nhắc rằng giữ nghề mộc không chỉ là giữ một kỹ thuật: đó còn là duy trì việc làm và nguồn thu cho người dân.
Muốn sự đổi mới bền lâu, sản phẩm cần được làm chỉn chu từ đầu đến cuối, còn thiết kế phải linh hoạt theo các nhu cầu khác nhau. Chỉ chạy theo thị hiếu nhất thời có thể làm nghề mất dấu ấn; chỉ bảo tồn hình thức cũ lại khiến sản phẩm khó tìm được chỗ đứng.

Ngọc Than làm mới cách kể chuyện
Ngọc Than chọn một lối đi bổ sung: đưa nghề và câu chuyện của làng đến gần công chúng. Anh Bùi Trọng Quân, thế hệ thứ ba trong gia đình theo nghề, tổ chức workshop “Đưa nghề ra phố” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Người tham dự được thử khắc gỗ, chọn hình theo sở thích và nghe giới thiệu về ý nghĩa văn hóa của từng mẫu. Mỗi lượt trải nghiệm có giá 100.000 đồng.
Điểm đáng chú ý không chỉ là bán một buổi trải nghiệm, mà là biến sản phẩm thành cánh cửa dẫn vào câu chuyện quê hương. Các mẫu tranh gỗ phiên bản giới thiệu tên Ngọc Than và khơi gợi niềm tự hào về truyền thống. Sau gần nửa năm tổ chức, hoạt động thu hút gần 10.000 lượt khách; một số người còn muốn đến tận làng để tìm hiểu sâu hơn. Đó là tín hiệu cho thấy câu chuyện có thể mở rộng tệp công chúng mà một món đồ đơn lẻ khó tiếp cận.
Ngọc Than được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2015, với lịch sử hơn 200 năm. Làng có lực lượng người trẻ chủ động theo nghề, đồng thời duy trì quy chuẩn kỹ thuật và mỹ thuật. So với Thiết Úng, nơi trọng tâm là điều chỉnh sản phẩm theo thị hiếu, Ngọc Than làm mới cách người ngoài gặp gỡ nghề. Hai hướng khác nhau nhưng không đối lập: sản phẩm khiến nghề hữu dụng, còn câu chuyện khiến nghề đáng nhớ.

Kết hợp sản phẩm, sinh kế và trải nghiệm
Hai làng cho thấy giữ nghề mộc cần nhiều hơn một giải pháp. Thiết Úng chứng minh mẫu mã và công năng phải thay đổi để sản phẩm thủ công cạnh tranh; Ngọc Than cho thấy workshop, mạng xã hội và đơn hàng cá nhân hóa có thể đưa nghề ra khỏi phạm vi xưởng. Người thợ thế hệ trẻ tại Ngọc Than đang dùng nền tảng số để giới thiệu quá trình làm nghề, còn các lớp tập huấn về livestream, quay dựng bằng điện thoại và xây dựng thương hiệu cá nhân được tổ chức để hỗ trợ nghệ nhân, thợ trẻ và chủ xưởng.
Bước tiếp theo là biến sự quan tâm thành cơ hội đều đặn cho người làm nghề. Địa phương hướng tới xây dựng trải nghiệm khám phá làng nghề, chú trọng người trẻ và khách quốc tế; đồng thời đã bố trí quỹ đất, đầu tư hạ tầng cho nhà trưng bày và không gian vừa sản xuất vừa đón khách, có tính đến an toàn lao động. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, miễn là hoạt động đón khách bổ trợ chứ không lấn át công việc thủ công.
Bài học chung không phải là mọi làng mộc đều cần làm du lịch hay chạy theo mạng xã hội. Mỗi nơi cần chọn cách thích ứng phù hợp, nhưng đều phải giữ chuẩn nghề, tạo đầu ra và truyền được ý nghĩa của sản phẩm. Khi thiết kế mới vẫn tôn trọng kỹ thuật cũ, còn câu chuyện được kể bằng trải nghiệm chân thực, nghề mộc truyền thống có cơ hội sống tiếp trong cả thị trường lẫn đời sống cộng đồng.







