Di sản sống là nền móng của du lịch cộng đồng
Du lịch cộng đồng là cách tổ chức hoạt động tham quan, trải nghiệm do người dân địa phương tham gia và hưởng lợi, đồng thời gìn giữ văn hóa, cảnh quan và nếp sống đã tạo nên bản sắc nơi chốn. Với Lào Cai, hướng đi này thuyết phục nhất khi di sản không bị biến thành tiết mục phục vụ khách, mà tiếp tục hiện diện trong sinh hoạt thường ngày. Tỉnh có 34 nhóm ngành dân tộc cùng chung sống, với kho tàng nghệ thuật, phong tục và tri thức dân gian đa dạng. Các lễ Cấp sắc của người Dao, xuống đồng của người Tày hay Gầu Tào của người Mông có thể làm nên những trải nghiệm giàu chiều sâu. Nhưng lợi thế ấy chỉ bền vững nếu cộng đồng quyết định cách giới thiệu văn hóa của mình và nhận được phần lợi ích tương xứng. Vì thế, du lịch cộng đồng Lào Cai nên được đánh giá không chỉ qua lượng khách, mà còn qua sức sống của di sản và sinh kế tại bản.
Từ tiếng khèn đến nghề tạo thu nhập
Ở thôn Làng Sang, xã Púng Luông, việc truyền dạy khèn Mông cho thấy bảo tồn có thể bắt đầu bằng kỹ năng cụ thể và mở lối sinh kế. Phòng Văn hóa - Xã hội phối hợp tổ chức lớp học với 15 học viên, gồm 20 buổi hướng dẫn chế tác khèn và 40 buổi rèn kỹ năng biểu diễn. Đây không phải chuyện đưa một nhạc cụ lên sân khấu rồi gọi là phát triển du lịch. Mục tiêu còn là giúp người trẻ hiểu văn hóa dân tộc, tiếp nối nghề làm sản phẩm lưu niệm và từng bước đưa giá trị truyền thống vào hoạt động du lịch. Cách làm này đặt ra tiêu chuẩn đáng lưu ý: trải nghiệm dành cho khách phải gắn với người thực hành di sản, thay vì tách văn hóa khỏi chủ nhân của nó. Nếu có đầu ra ổn định cho kỹ năng và sản phẩm, du lịch văn hóa Lào Cai có thể tạo thu nhập mà không làm rỗng ý nghĩa của tiếng khèn.
Bảo tồn cả không gian sống, không chỉ một tiết mục
Tại thôn Nậm Cằm, xã Nghĩa Đô, dự án bảo tồn làng văn hóa dân tộc Tày được phê duyệt từ năm 2023 với tổng mức đầu tư 13,5 tỷ đồng, trong đó 10 tỷ đồng từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Dự án tập trung vào nhà sàn, không gian sinh hoạt cộng đồng, sân lễ hội, cảnh quan và không gian sản xuất; các mô hình nuôi cá ruộng, vịt bầu cũng góp phần giữ nét riêng của đời sống địa phương. Đây là hướng đi có giá trị hơn việc chỉ dựng một điểm chụp ảnh: du khách có thể hiểu văn hóa trong mối liên hệ với nhà ở, lao động và cảnh quan. Tuy nhiên, đầu tư xây dựng chỉ là bước đầu. Người dân cần có vai trò trong vận hành, kể chuyện và cung cấp dịch vụ để nguồn lực bảo tồn chuyển thành lợi ích lâu dài cho bản.
Chuẩn hóa du lịch, giữ quyền chủ động cho cộng đồng
Lào Cai xác định du lịch cộng đồng là nhiệm vụ trọng tâm để chuyển dịch kinh tế, tạo sinh kế, cải thiện đời sống và phát huy giá trị truyền thống; nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia 1719 hỗ trợ địa phương theo đuổi mục tiêu đó. Tính đến hết năm 2025, Dự án 6 đã hỗ trợ duy trì 54 đội văn nghệ truyền thống, 25 câu lạc bộ văn hóa dân gian và đầu tư 9 điểm đến du lịch tiêu biểu. Kế hoạch số 51/KH-UBND, ban hành ngày 6/2/2026, chọn Nghĩa Đô và Lâm Thượng làm hạt nhân xây dựng làng du lịch cộng đồng theo tiêu chuẩn ASEAN giai đoạn 2026–2028. Lộ trình đặt mục tiêu đến năm 2026 các xã tham gia kiện toàn ban quản lý; đến năm 2027, ít nhất 80% hộ tham gia được bồi dưỡng kỹ năng; và đến năm 2028 công nhận cả hai làng đạt tiêu chuẩn ASEAN. Chuẩn hóa dịch vụ là cần thiết, nhưng thước đo cuối cùng vẫn phải là người dân có quyền chủ động và được hưởng lợi. Nếu điều đó được bảo đảm, di sản văn hóa dân tộc sẽ vừa được trao truyền, vừa trở thành nền tảng cho tăng trưởng bền vững.
