Từ thống kê điểm số đến cảnh báo sớm
Đối chiếu điểm thi là việc so sánh kết quả của thí sinh giữa các môn, với kết quả học tập trước đó và với những nhóm thi có điều kiện tổ chức khác nhau, nhằm nhận ra các mẫu hình cần được kiểm tra thêm. Đây không phải cách kết luận gian lận tự động, mà là công cụ giúp cơ quan chức năng biết nên xác minh ở đâu.
Tại hội nghị tổng kết kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 và chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027 ở Đà Nẵng, Đại tá Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục An ninh chính trị nội bộ, đề xuất phân tích dữ liệu sau kỳ thi bên cạnh các biện pháp như lắp camera và bố trí thí sinh từ nhiều trường trong cùng phòng thi. Đề xuất xuất hiện sau vụ việc tiêu cực tại Tuyên Quang và trong bối cảnh cơ quan an ninh nhận định còn thiếu cơ chế cảnh báo sớm. Hướng đi này đáng ủng hộ: giám sát tại phòng thi cần được bổ sung bằng khả năng phát hiện dấu hiệu đáng ngờ sau khi bài thi đã được chấm.
So sánh nhiều lớp, không săn tìm một con số lạ
Một điểm số cao hoặc thấp riêng lẻ không đủ để chứng minh có sai phạm. Giá trị của phân tích dữ liệu thi nằm ở việc đặt kết quả trong nhiều mối tương quan: giữa các môn, điểm thi với dữ liệu học tập trước đó, giữa phòng thi và nhóm thí sinh, cũng như điều kiện tổ chức thi. Theo Đại tá Nguyễn Anh Tuấn, nếu thiếu cơ chế so sánh như vậy, dấu hiệu bất thường có thể không được phát hiện kịp thời.
Quy mô kỳ thi khiến cách tiếp cận này càng đáng cân nhắc: có 1,2 triệu thí sinh, gần 2.500 điểm thi và hơn 200.000 cán bộ, giáo viên tham gia coi thi trong cùng thời điểm. Nhưng dữ liệu chỉ nên tạo tín hiệu để rà soát, không thay thế điều tra hay quy trình xác minh. Khác biệt về kết quả học tập có thể có nhiều nguyên nhân; biến một chênh lệch thành cáo buộc sẽ gây oan sai và làm suy giảm niềm tin mà công cụ này được kỳ vọng bảo vệ.
Quản trị rủi ro phải dẫn đến hành động có trách nhiệm
Điểm đáng chú ý trong đề xuất là đưa phân tích sau thi vào hệ thống quản trị rủi ro, thay vì dừng ở thống kê và tổng hợp kết quả. Khi dữ liệu chỉ ra một cụm điểm cần xem xét, cơ quan chức năng cần có quy trình xác minh rõ ràng, lưu lại căn cứ và phân định trách nhiệm trước khi đưa ra kết luận. Công khai kết quả phân tích cũng có thể giúp địa phương nhìn rõ hơn thực chất dạy và học, miễn là thông tin được trình bày có ngữ cảnh và không biến thành bảng xếp hạng thiếu căn cứ.
Dữ liệu không thể khắc phục mọi nguyên nhân sai phạm. Đại tá Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh vai trò của trách nhiệm và đạo đức công vụ; trong kỳ thi năm 2026, sáu trường hợp thí sinh, giám thị vi phạm chỉ được phát hiện sau khi cơ quan chức năng tìm hiểu phản ánh trên không gian số. Vì vậy, hệ thống cảnh báo cần đi cùng kênh tiếp nhận tố giác nhanh chóng, bảo mật danh tính, đội ngũ cán bộ có năng lực và chế tài nghiêm.
Công cụ tốt cần giới hạn rõ
Phân tích dữ liệu có thể hỗ trợ phát hiện bất thường, nhưng không thể tự phân biệt mọi nguyên nhân phía sau một kết quả khác thường. Học lực tiến bộ, sai lệch dữ liệu hoặc điều kiện dạy học khác nhau đều cần được xem xét trước khi kết luận. Nếu không minh bạch cách so sánh và bảo vệ thông tin cá nhân, công cụ cảnh báo có thể tạo thêm nghi ngờ thay vì củng cố niềm tin.
A03 cũng đề xuất nghiên cứu phần mềm tự động đánh số báo danh, xếp phòng thi ngẫu nhiên, tăng kiểm tra đột xuất, bổ sung thiết bị an ninh và tiến tới tổ chức thi trên máy tính; đồng thời cần thiết lập kênh tố giác bảo mật. Đây là những biện pháp bổ trợ, không phải lý do để xem nhẹ khâu xác minh. Kết luận hợp lý là đưa đối chiếu điểm thi vào quản trị rủi ro, nhưng coi đó là điểm khởi đầu cho kiểm tra công bằng, có căn cứ — không phải chiếc máy phán quyết.
