Từ tiếp nhận nguồn lực đến cùng tạo ra công nghệ
Đồng kiến tạo công nghệ là cách hai quốc gia cùng xác định bài toán, nghiên cứu, phát triển và ứng dụng giải pháp mới, thay vì một bên chủ yếu cung cấp công nghệ còn bên kia tiếp nhận để sử dụng. Đó là thông điệp đáng chú ý nhất trong chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 8 đến 11-11. Ngày 9-11, ông phát biểu tại Diễn đàn Công tư về hợp tác kinh tế và khoa học, công nghệ Việt Nam - Nhật Bản, rồi trước Quốc hội Nhật Bản; cả hai lần đều kêu gọi hai nước đồng sáng tạo công nghệ, cùng có lợi và hướng tới tăng trưởng chất lượng cao.
Thông điệp này đặt ra một chuẩn mực tham vọng hơn cho hợp tác công nghệ Việt Nhật: không dừng ở vốn, thiết bị hay chuyển giao, mà phải tạo năng lực nghiên cứu và giá trị mới ở cả hai phía. Trong bối cảnh công nghệ số đang định hình sức cạnh tranh quốc gia, đây không phải khẩu hiệu ngoại giao trang trí; đó là lời nhắc rằng quan hệ kinh tế lâu năm cần tiến hóa nếu muốn theo kịp những ngành quyết định tương lai.

Bước chuyển có cơ sở, nhưng không tự động thành hiện thực
TS Phan Cao Nhật Anh nhận định lời mời lãnh đạo Việt Nam phát biểu trước Quốc hội Nhật Bản cho thấy mức độ tin cậy chính trị cao và sự coi trọng của Tokyo đối với Việt Nam. Ông xem định hướng mới là bước chuyển từ vị thế thường dựa vào ODA, vốn đầu tư sang vai trò đối tác đồng hành, chủ động mở các lĩnh vực hợp tác mới. Nhận định ấy có sức nặng, nhưng cần hiểu đúng: tiếp nhận nguồn lực Nhật Bản vẫn có ích; điều phải thay đổi là Việt Nam không chỉ đo thành công bằng vốn và dự án được đưa vào, mà còn bằng tri thức, năng lực thiết kế và phần giá trị công nghệ do hai bên cùng tạo ra.
Khác biệt với mô hình kinh tế truyền thống nằm ở cách phân chia vai trò. Trước đây, Nhật Bản thường cung cấp vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản trị, trong khi Việt Nam đóng góp lao động và thị trường. Mô hình đồng kiến tạo đòi hỏi hai bên cùng tham gia sâu hơn vào nghiên cứu, phát triển và giải quyết bài toán thực tế. Nhật Bản có nền tảng nghiên cứu và kinh nghiệm công nghệ; Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, nhu cầu số hóa và quyết tâm xây dựng năng lực trong các ngành chiến lược. Bổ trợ chỉ trở thành đồng sáng tạo khi phía Việt Nam có tiếng nói, kỹ năng và năng lực tiếp tục phát triển công nghệ sau hợp tác.
Từ tuyên bố đến dự án có người làm và kết quả đo được
Một bước đi cụ thể đã xuất hiện: ngày 9-11, Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản công bố sáu dự án nghiên cứu chung Việt - Nhật về bán dẫn trong chương trình NEXUS, đồng thời thông báo kế hoạch tuyển chọn tiếp theo cho bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Các lĩnh vực khả thi trong ngắn hạn còn gồm khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, năng lượng, đào tạo nhân lực và chuỗi cung ứng chiến lược. Tuy nhiên, danh mục rộng không thay thế được lựa chọn ưu tiên. Hai chính phủ và đối tác cần xác định dự án nào có nhu cầu rõ ràng, nhóm nghiên cứu chịu trách nhiệm, mục tiêu kỹ thuật cụ thể và lộ trình đưa kết quả ra ứng dụng.
Muốn vậy, cần cơ chế hợp tác linh hoạt, thể chế thông thoáng và nguồn đầu tư chung cho nghiên cứu, phát triển; đồng thời phải tạo điều kiện để kỹ sư, nhà khoa học trẻ có nơi làm việc và thử nghiệm. Theo PGS.TS Lê Đức Anh, đào tạo nhân lực cần đi cùng đầu tư cơ sở vật chất và công nghệ, để người học trở về có thể bắt tay vào công việc. Nếu thiếu phòng thí nghiệm, cơ hội nghề nghiệp và quyền tham gia quyết định nghiên cứu, lời kêu gọi làm chủ công nghệ sẽ khó giữ được người tài.
Giá trị cuối cùng phải đến được với người dân
AI và chuyển đổi số chỉ chứng minh được giá trị khi cải thiện những việc người dân và doanh nghiệp thường xuyên đối mặt: dịch vụ công thuận tiện hơn, thủ tục bớt rườm rà, thông tin minh bạch hơn và năng suất lao động cao hơn. Bán dẫn, công nghệ y học và công nghệ vũ trụ cũng cần được gắn với bài toán ứng dụng, thay vì chỉ được nêu như những ngành có tầm vóc. Đây là phép thử thực tế cho khái niệm đồng kiến tạo: kết quả hợp tác phải được dùng, tạo năng lực trong nước và đem lại lợi ích nhận thấy được.
Bước chuyển từ hợp tác sang cùng phát triển công nghệ vì thế là lựa chọn đúng hướng, nhưng không phải kết quả đã đạt được. Sáu dự án bán dẫn là tín hiệu ban đầu; chặng đường tiếp theo cần nhóm nghiên cứu chung, nhân lực được đầu tư, cơ chế chia sẻ trách nhiệm và sản phẩm cụ thể. Nếu Việt Nam và Nhật Bản biến đồng thuận chính trị thành các chương trình có đầu ra rõ ràng, quan hệ song phương sẽ vượt khỏi mô hình bổ trợ cũ. Nếu không, đồng sáng tạo sẽ vẫn là một lời hứa. Thước đo sau cùng không phải số lần nhắc đến công nghệ, mà là năng lực hai bên cùng tạo ra và lợi ích nó mang lại.






