Kinh tế bạc phải bắt đầu từ nhu cầu chăm sóc
Kinh tế bạc là hệ sinh thái sản phẩm và dịch vụ phục vụ nhu cầu sức khỏe, sinh hoạt, tài chính và khả năng sống độc lập của người cao tuổi, chứ không chỉ là dịch vụ dưỡng lão. Tại tọa đàm về phát triển kinh tế bạc sáng 29/10, bác sĩ Đào Văn Sinh, Trưởng đại diện Văn phòng Bộ Y tế tại TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh lĩnh vực này còn bao gồm y tế, dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, bảo hiểm và công nghệ chăm sóc người cao tuổi. Cách nhìn rộng ấy quan trọng vì già hóa không tạo ra một nhóm khách hàng đồng nhất: có người cần phòng bệnh, có người cần phục hồi sau điều trị, có người cần hỗ trợ sinh hoạt dài hạn. Nếu chỉ phát triển cơ sở dưỡng lão, thị trường sẽ bỏ sót phần lớn nhu cầu và nguy cơ biến an sinh thành dịch vụ dành riêng cho người đủ khả năng chi trả.
Áp lực đã hiện rõ trong các dự báo dân số. Việt Nam dự kiến bước vào giai đoạn dân số già vào năm 2036, khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm 14%; số người cao tuổi có thể đạt 16,8 triệu vào năm 2039 và 25,2 triệu vào năm 2069. Riêng TP. Hồ Chí Minh cuối năm 2025 có khoảng 1,57 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tương đương khoảng 11% dân số. Đây không chỉ là câu chuyện mở rộng thị trường. Đó là phép thử về việc ai được tiếp cận dịch vụ phù hợp, liên tục và có chất lượng.
Năm tầng chăm sóc, một hành trình liên tục
Đề án mạng lưới chăm sóc sức khỏe người cao tuổi của TP. Hồ Chí Minh được Giám đốc Sở Y tế Tăng Chí Thượng trao đổi tại kỳ họp chuyên đề HĐND thành phố chiều 29/10; thành phố đang chuẩn bị triển khai và các sở, ngành nghiên cứu chính sách hỗ trợ. Điểm đáng chú ý là mô hình chăm sóc 5 tầng thay vì mặc định bệnh viện hoặc nhà dưỡng lão là nơi giải quyết mọi nhu cầu. Tầng một là tự chăm sóc sức khỏe; tầng hai dựa vào cộng đồng, với các điểm chăm sóc tại phường, xã; tầng ba là chăm sóc tại nhà. Tầng bốn là một nấc chăm sóc tăng cường trước khi người cao tuổi cần điều trị nội trú; tầng năm là chăm sóc lão khoa tại bệnh viện cho người cần nhập viện.
Giá trị của mô hình nằm ở khả năng chuyển tiếp giữa các tầng, không phải ở số lượng tầng trên sơ đồ. Người cao tuổi suy giảm vận động hoặc cần trợ giúp sinh hoạt có thể gặp trở ngại lớn khi đến cơ sở y tế. Nếu bệnh viện vẫn gánh phần lớn theo dõi dài hạn, người bệnh phải tái khám thường xuyên còn cơ sở y tế chịu thêm áp lực. Vì vậy, chăm sóc người cao tuổi cần nối bệnh viện với gia đình, y tế cơ sở, phục hồi chức năng và dịch vụ dài hạn. Một hệ thống chỉ mạnh ở khâu điều trị cấp tính nhưng yếu ở nhà và cộng đồng sẽ khiến hành trình chăm sóc đứt đoạn.
Muốn hệ sinh thái vận hành, phải giải bài toán người và tiền
Mở rộng dịch vụ mà thiếu nhân lực và chuẩn chất lượng sẽ khiến gia đình khó biết nơi nào đáng tin cậy. Thành phố còn đối mặt với khó khăn tuyển dụng, duy trì điều dưỡng; chăm sóc tại nhà cũng đòi hỏi kỹ năng hỗ trợ vệ sinh cá nhân và sinh hoạt hằng ngày. Năng lực cung ứng hiện chưa theo kịp nhu cầu: chăm sóc tại nhà, ban ngày, phục hồi chức năng cộng đồng và chăm sóc dài hạn còn phát triển chưa tương xứng. Chi phí chăm sóc dài hạn có thể vượt khả năng của nhiều gia đình, trong khi các công cụ tài chính dành riêng cho nhu cầu này còn hạn chế. Bởi vậy, bảo hiểm y tế cần tiếp tục là trụ cột, đồng thời cần xem xét bảo hiểm bổ sung, tài chính chăm sóc dài hạn và tích lũy cho tuổi già.
Điều kiện phát triển không dừng ở kêu gọi doanh nghiệp. Cần quy định rõ tiêu chuẩn và cơ chế cho chăm sóc tại nhà, phục hồi chức năng, cơ sở dưỡng lão và dịch vụ dài hạn; kết nối y tế công với tư nhân; huy động nguồn lực xã hội và hợp tác công tư, nhưng vẫn bảo đảm chất lượng và chi phí hợp lý. Thị trường cũng phải có nhiều mức dịch vụ, thay vì chủ yếu hướng tới phân khúc cao cấp. Thành phố đang tăng cường bác sĩ cho trạm y tế và giao bệnh viện hướng dẫn chuyên môn cho mạng lưới cơ sở; các trường chuẩn bị đào tạo nhân lực, nhưng vẫn phải thu hút người học. Công nghệ có thể hỗ trợ theo dõi và phối hợp chăm sóc, song không thể thay thế nhân viên đủ năng lực hay trách nhiệm bảo vệ người sử dụng.
Thước đo cuối cùng là người cao tuổi có được lựa chọn
Già hóa dân số buộc hệ thống y tế, bảo hiểm và dịch vụ phải đổi mới cùng lúc: từ chữa bệnh theo từng đợt sang dự phòng, quản lý sức khỏe liên tục và chăm sóc gần nơi người dân sinh sống. Đây cũng là cơ hội để kinh tế bạc tạo việc làm và dịch vụ mới, nhưng tăng trưởng không thể được đánh giá chỉ bằng số cơ sở hay sản phẩm đưa ra thị trường. Thước đo có ý nghĩa hơn là người cao tuổi có tiếp cận được dịch vụ phù hợp với sức khỏe, hoàn cảnh sống và khả năng chi trả hay không. Mô hình chăm sóc 5 tầng chỉ thành công khi các mắt xích phối hợp, gia đình không bị bỏ mặc gánh trách nhiệm và chất lượng được kiểm soát. Kinh tế bạc vì thế không phải một ngành dưỡng lão phình to, mà là cam kết xây dựng hệ sinh thái chăm sóc liên tục, đa dạng và công bằng.
