Lạm thu trường học: vấn đề không còn là chuyện riêng từng lớp
Lạm thu trường học là tình trạng cơ sở giáo dục và các tổ chức liên quan thu những khoản tiền ngoài quy định, gắn mác tự nguyện nhưng áp lực đóng góp khiến phụ huynh gần như bắt buộc phải nộp, làm méo mó nguyên tắc công bằng, minh bạch và gây gánh nặng tài chính cho gia đình học sinh. Tại Hà Nội, câu chuyện này không còn là lời phàn nàn rải rác trên mạng xã hội mà đã trở thành nhiệm vụ ưu tiên của ngành giáo dục ngay từ đầu năm học 2026-2027. Việc ban hành Thông tư 81 về Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh ngày 28/9/2026, có hiệu lực từ 15/11/2026, cho thấy cơ quan quản lý thừa nhận vấn đề và buộc phải đặt ra ranh giới rõ ràng giữa khoản thu hợp pháp và lạm thu.
Minh bạch khoản thu: bước tiến nhưng chưa đủ nếu phụ huynh thụ động
Điểm tích cực dễ thấy nhất là yêu cầu minh bạch khoản thu được Hà Nội nhấn mạnh ngay từ đầu năm học: mọi khoản phục vụ hoạt động giáo dục phải công khai căn cứ, mức thu, nội dung và mục đích sử dụng. Các khoản trong trường học được phân thành ba nhóm: theo quy định pháp luật, dịch vụ hỗ trợ giáo dục theo danh mục và mức thu được cơ quan có thẩm quyền quy định, cùng với tài trợ, đóng góp tự nguyện. Riêng tiền chăm sóc bán trú ở trường công lập có mức trần 235.000 đồng/học sinh/tháng, nhà trường phải dự toán chi phí và thỏa thuận bằng văn bản với phụ huynh, không được vượt trần. Đây là cơ sở để phụ huynh cân đối chi phí học tập, đồng thời nhận diện khoản nào là nghĩa vụ, khoản nào là tự nguyện thực sự. Tuy vậy, minh bạch chỉ là giấy tờ nếu phụ huynh không đọc kỹ, không đặt câu hỏi và chấp nhận nộp tiền theo quán tính.
Thông tư 81 và đường dây nóng: công cụ bảo vệ quyền lợi phụ huynh
Thông tư 81 siết chặt hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh: không được đặt ra khoản đóng góp bắt buộc, ấn định mức hỗ trợ bình quân hoặc tối thiểu, quy định thời hạn đóng góp hay yêu cầu từng phụ huynh phải hỗ trợ. Ban đại diện cũng không được trực tiếp thu, quản lý tiền hỗ trợ hoặc mượn danh để vận động tài trợ cho cơ sở giáo dục. Quan trọng hơn, việc hỗ trợ hay không hỗ trợ không được làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của học sinh và cha mẹ, không được dùng làm căn cứ phân biệt đối xử. Song song, Hà Nội công bố đường dây nóng phản ánh lạm thu, dạy thêm, học thêm không đúng quy định: trong giờ hành chính gọi 0888996970, ngoài giờ gọi 0888996977, hoặc gửi email tới kiemtrachuyennganh@hnoiedu.vn. Đây là kênh chính thức để phụ huynh bảo vệ quyền lợi, thay vì chỉ bức xúc trên mạng.
Muôn kiểu lạm thu: từ phiếu thông báo dài như tờ sớ đến tự nguyện kiểu ép buộc
Dù quy định đã rõ, thực tế lạm thu trường học vẫn biến hóa tinh vi. Hình ảnh phiếu thông báo dài như tờ sớ với hàng chục khoản thu không còn xa lạ: có nơi liệt kê tới 20 mục, tổng số tiền xấp xỉ 4,4 triệu đồng mỗi tháng, trong đó 70–80% gánh nặng đến từ danh mục mang tên tự nguyện và dịch vụ thỏa thuận. Các hoạt động kỹ năng, vận động, chương trình liên kết như STEM, công dân số, ngoại ngữ với giáo viên nước ngoài được chẻ nhỏ thành nhiều gói, mỗi gói thu một khoản, cộng dồn thành con số lớn. Tinh vi hơn, thời khóa biểu được sắp xếp sao cho nếu phụ huynh từ chối đăng ký, lịch đưa đón con trở nên rối loạn, khiến họ "đành phải tặc lưỡi" đóng tiền để con có chỗ ngồi an toàn và giờ giấc phù hợp. Sự tự nguyện bị triệt tiêu bởi chính sự bất tiện do nhà trường tạo ra.
Phụ huynh cần làm gì để minh bạch không chỉ nằm trên giấy?
Những biện pháp mới của Hà Nội – từ tăng cường kiểm tra thu chi từ tháng 10-2026, minh bạch khoản thu đến siết hoạt động Ban đại diện – chỉ phát huy tác dụng nếu phụ huynh chủ động sử dụng. Thực tế, nơi nào công khai rõ ràng, xóa bỏ khoản thu không phù hợp, phụ huynh cảm thấy thoải mái hơn vì không phải chi những khoản "không cần chi". Ngược lại, nếu phụ huynh im lặng trước phiếu thu bất hợp lý, lạm thu sẽ tiếp tục được hợp thức hóa. Cách hành động thiết thực gồm: yêu cầu nhà trường giải thích căn cứ từng khoản; phân biệt rõ khoản theo quy định với khoản tài trợ tự nguyện; từ chối những khoản không đủ căn cứ pháp lý hoặc gây áp lực; và mạnh dạn phản ánh qua đường dây nóng khi phát hiện dấu hiệu lạm thu. Minh bạch khoản thu và đường dây nóng phản ánh là cơ chế bảo vệ quyền lợi phụ huynh – nhưng chỉ hiệu quả khi phụ huynh coi đó là quyền chính đáng, không phải là hành động "gây khó" cho nhà trường.
