Kênh vốn mới, bài toán cũ về năng lực đầu tư
Trái phiếu đô thị và trái phiếu công trình là công cụ để chính quyền huy động vốn trung, dài hạn từ nhà đầu tư, gắn nguồn tiền với nhu cầu ngân sách hoặc những dự án hạ tầng cụ thể. Tại kỳ họp thứ sáu, HĐND TP.HCM khóa XI đã thông qua cơ chế phát hành các loại trái phiếu này tại Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam ở TP.HCM (VIFC). Đây là quyết định đáng chú ý, nhưng giá trị của nó không nằm ở việc mở thêm một cửa vay vốn trên giấy: thành phố phải chứng minh được dự án nào cần tiền, dòng tiền được quản lý ra sao và nghĩa vụ trả nợ có thể thực hiện đúng hạn hay không.
Quy mô nhu cầu giải thích vì sao TP.HCM cần thêm lựa chọn. Giai đoạn 2026–2030, nhu cầu đầu tư công ước khoảng 3,1 triệu tỷ đồng, trong khi ngân sách thành phố dự kiến đáp ứng khoảng 31%. Khoảng trống ấy khiến việc chỉ trông vào nguồn thu thường niên khó bảo đảm cả tiến độ lẫn quy mô công trình. Trái phiếu có thể phân bổ chi phí theo thời gian và mở đường tiếp cận nhà đầu tư mới; tuy nhiên, nó không thay thế nguồn lực ngân sách, cũng không biến dự án kém chuẩn bị thành dự án khả thi.
Metro và hạ tầng là đích đến, không phải lời hứa chung
Nguồn vốn mới hướng đến các dự án trọng điểm, ưu tiên hạ tầng đô thị, công trình kết cấu hạ tầng và những dự án gắn với tiêu chuẩn xanh, xã hội, bền vững, bảo vệ môi trường. Nhu cầu vốn hạ tầng TP.HCM trải rộng từ đường sắt đô thị, vành đai, giao thông kết nối nội đô và liên vùng đến xử lý môi trường, chuyển đổi số. Vì vậy, vốn làm metro là một phần của bài toán lớn hơn: xây dựng mạng lưới giao thông và tiện ích đủ sức theo kịp tốc độ phát triển của đô thị.
Áp lực này sẽ hiện rõ với người dân qua thời gian đi lại, khả năng kết nối giữa các khu vực và chất lượng môi trường sống. Quy hoạch thành phố dự kiến dân số đạt khoảng 18 triệu người vào năm 2030, 25 triệu vào năm 2045 và hơn 27 triệu vào năm 2050; quy mô ấy vượt xa khả năng cân đối của ngân sách thường niên. Nhưng danh mục ưu tiên cần được công khai và có căn cứ. Nếu trái phiếu công trình chỉ gắn nhãn cho dự án mà thiếu tiêu chí đo lường hiệu quả, người dân sẽ khó biết khoản vay tạo ra lợi ích gì.
VIFC mở cửa phát hành, trách nhiệm trả nợ vẫn ở thành phố
Theo cơ chế được thông qua, UBND TP.HCM là đơn vị phát hành; HĐND phê duyệt nội dung và giới hạn cơ bản của đề án, còn UBND quyết định thời điểm, khối lượng, kỳ hạn, lãi suất và hình thức chào bán từng đợt trong phạm vi được duyệt. Trái phiếu phát hành tại VIFC, không đồng nghĩa với phát hành ở nước ngoài. Nếu dùng ngoại tệ, thành phố phải lấy ý kiến Ngân hàng Nhà nước về quản lý dòng tiền, tài khoản và rủi ro. Cách phân định này tạo khuôn khổ để triển khai, nhưng cũng đòi hỏi công bố thông tin dễ kiểm tra về điều kiện phát hành, mục đích sử dụng vốn và nghĩa vụ thanh toán.
VIFC và các đơn vị của thành phố đang phối hợp xây dựng danh mục khả thi, dự kiến chọn một số dự án tiên phong cho giai đoạn đầu; thành phố cũng đề xuất triển khai cơ chế để huy động vốn phục vụ nhu cầu đầu tư năm 2027. Đây là bước thử uy tín thị trường: một đợt phát hành được chuẩn bị tốt có thể tạo tiền lệ, còn thiếu minh bạch sẽ làm tăng chi phí niềm tin cho những lần sau. UBND TP.HCM chịu trách nhiệm huy động và sử dụng vốn đúng mục đích, đồng thời bảo đảm thanh toán gốc, lãi và chi phí hợp pháp theo nghị quyết.
Thành công phải được đo bằng công trình và kỷ luật tài khóa
TP.HCM đang đối mặt nhu cầu đầu tư vượt xa khả năng tự cân đối, nên việc mở kênh trái phiếu là lựa chọn hợp lý chứ không phải giải pháp thần kỳ. Thành phố cần công bố rõ dự án nào được chọn, tiến độ giải ngân ra sao và lợi ích công cộng được đánh giá bằng tiêu chí nào. Với các dự án như metro, tính minh bạch còn giúp người dân hiểu vì sao vốn được ưu tiên và theo dõi liệu công trình có cải thiện kết nối thực tế hay không.
Kết luận, cơ chế trái phiếu qua VIFC có thể bổ sung nguồn vốn trung và dài hạn cho hạ tầng, đồng thời thử nghiệm khả năng kết nối thành phố với nhà đầu tư. Nhưng thước đo cuối cùng không phải là số đợt phát hành: đó là công trình hoàn thành đúng mục tiêu, vốn được sử dụng có trách nhiệm và nghĩa vụ trả nợ không đẩy rủi ro sang ngân sách tương lai. Nếu giữ được ba điều kiện ấy, trái phiếu mới thực sự trở thành nguồn lực cho metro và phát triển đô thị.
