VIFTA cần được biến từ cam kết thành việc làm cụ thể
Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Israel (VIFTA) là thỏa thuận mở cửa thị trường giữa hai nước, đặt ra cam kết về thương mại và tạo cơ sở để doanh nghiệp đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi khi xuất khẩu. Hiệu quả của hiệp định không nằm ở văn bản đã ký, mà ở khả năng doanh nghiệp áp dụng đúng cam kết cho từng mặt hàng và đơn hàng. Ngày 5/1/2026, Thủ tướng ban hành Quyết định 16/QĐ-TTg phê duyệt kế hoạch thực hiện VIFTA, phân công nhiệm vụ cho các cơ quan, tổ chức liên quan nhằm triển khai hiệp định đầy đủ và hiệu quả. Theo kế hoạch, các bộ, ngành và địa phương tập trung vào ba hướng: phổ biến thông tin về VIFTA và thị trường Israel, hoàn thiện pháp luật và thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển nguồn nhân lực. Đây là bước cần thiết, nhưng chưa đủ. Nếu thông tin chỉ dừng ở giới thiệu cam kết, doanh nghiệp vẫn khó xác định sản phẩm nào có lợi thế, cần chuẩn bị giấy tờ gì và phải đáp ứng tiêu chuẩn nào.
Đầu mối của Bộ Công Thương chỉ phát huy khi thông tin dễ dùng
Thủ tướng yêu cầu thiết lập đầu mối thông tin về VIFTA tại Bộ Công Thương để cung cấp hướng dẫn, giải thích cam kết và làm rõ các vấn đề liên quan đến hiệp định. Đây là hỗ trợ đáng kể cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn có thể không đủ nhân lực để theo dõi riêng chính sách thương mại và quy định của từng thị trường. Tuy vậy, một đầu mối chỉ có ích nếu giúp doanh nghiệp trả lời câu hỏi sát với hoạt động xuất khẩu: mức thuế áp dụng cho mã hàng, quy tắc xuất xứ, hồ sơ chứng nhận xuất xứ, yêu cầu kiểm dịch và an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật, ghi nhãn và thủ tục thông quan. Khi thiếu hoặc hiểu sai thông tin, doanh nghiệp có thể phát sinh chi phí, giao hàng chậm hoặc khó đưa hàng vào hệ thống phân phối. Một cổng tra cứu tập trung bằng tiếng Việt, cập nhật thường xuyên và tổ chức theo ngành hàng, mã HS sẽ thiết thực hơn tài liệu chung khó tra cứu. Các hội thảo và hoạt động kết nối cũng nên gắn với tư vấn cụ thể cho từng sản phẩm.
18 FTA mà ưu đãi vẫn chưa thành lợi thế
Khoảng cách giữa ký kết và kết quả kinh doanh không riêng VIFTA. Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc cho biết Việt Nam đã ký 18 hiệp định thương mại tự do, nhưng việc tận dụng ưu đãi, nhất là ưu đãi thuế quan, vẫn chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Nhận định này chỉ ra vấn đề cốt lõi: mở cửa thị trường không tự động khiến hàng hóa được hưởng mức thuế ưu đãi. Doanh nghiệp cần chủ động kiểm tra điều kiện áp dụng cho từng sản phẩm, đặc biệt là quy tắc xuất xứ và yêu cầu kỹ thuật, rồi mới tính giá, nguồn nguyên liệu và kế hoạch giao hàng. Thiếu bước rà soát này, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ ưu đãi hoặc chuẩn bị hồ sơ không đạt yêu cầu. Khi đó, lợi thế ghi trên hiệp định không chuyển thành lợi thế cạnh tranh. Như ông Phạm Gia Túc nhấn mạnh tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 20/10, ký kết quan trọng nhưng tổ chức thực thi mới quyết định hiệu quả. Với doanh nghiệp, thực thi bắt đầu từ việc đưa quy tắc vào quyết định mua nguyên liệu, sản xuất và chào hàng.
Tận dụng FTA phải bắt đầu trước khi tìm nhà nhập khẩu
Muốn tận dụng FTA, doanh nghiệp nên bắt đầu bằng việc xác định mã HS và đối chiếu mức thuế, quy tắc xuất xứ cùng tiêu chuẩn áp dụng cho thị trường Israel. Sau đó, cần đánh giá sản phẩm hiện có còn khoảng cách nào về kiểm nghiệm, nhãn, bao bì, chứng nhận và hồ sơ xuất xứ. Đây không phải thủ tục làm cho đủ; chúng quyết định hàng có đáp ứng điều kiện để tiếp cận thị trường và hưởng ưu đãi hay không. Xúc tiến thương mại cũng cần đi xa hơn việc tham dự hội thảo. Doanh nghiệp cần khảo sát nhu cầu, tìm đúng nhà nhập khẩu hoặc nhà phân phối, thẩm định đối tác và thử gửi mẫu trước khi mở rộng giao dịch. Một đề xuất từ phía doanh nghiệp là duy trì đầu mối theo dõi sau kết nối trong 3–6 tháng. Chính phủ cũng đang tăng cường ứng dụng công nghệ để thống kê, theo dõi và đôn đốc tiến độ thực hiện cam kết, qua đó phát hiện vướng mắc để xử lý. Với xuất khẩu Việt Nam, VIFTA chỉ thành cơ hội khi thông tin chính sách, năng lực chuẩn bị và nhu cầu thực tế của thị trường gặp nhau. Doanh nghiệp càng chủ động kiểm tra điều kiện hưởng ưu đãi, càng ít nguy cơ để cơ hội nằm lại trên giấy.
