Kỷ luật không thể thay thế việc học cách quản lý cơn giận
Giáo dục cảm xúc là quá trình giúp trẻ nhận diện điều đang xảy ra trong cơ thể và tâm trí, gọi tên cảm xúc, rồi lựa chọn cách phản ứng không làm tổn thương mình hay người khác. Sáng 19-10, trong tiết toán tại một trường THPT ở xã Nội Bài, Hà Nội, nam sinh lớp 12 lao lên bục giảng, đánh vào đầu và mặt cô giáo chủ nhiệm. Cô bị gãy xương cánh mũi, tổn hại sức khỏe 12%; ngày 21-10, học sinh 17 tuổi bị khởi tố, tạm giam về tội cố ý gây thương tích. Theo thông tin ban đầu, em cùng vài bạn chưa làm bài tập nên được cô cho đứng phía trên lớp; cơ quan điều tra chỉ nêu trạng thái “bực tức”. Không thể từ dữ kiện hạn chế ấy kết luận toàn bộ nguyên nhân. Nhưng vụ học sinh hành hung giáo viên buộc chúng ta nhìn thẳng vào điều kỷ luật và pháp luật không tự làm được: dạy một đứa trẻ dừng lại trước khi cơn giận thành hành vi gây hại. Bạo lực học đường không thể được ngăn bằng lên án sau mỗi sự cố.
Dạy trẻ nhận ra cơn giận trước khi nó bùng phát
Trẻ không thể điều tiết một cảm xúc mà mình chưa nhận ra. Vì vậy, giáo dục cảm xúc phải bắt đầu bằng những kỹ năng gần gũi: chú ý mặt nóng lên, tim đập nhanh hay cơ thể căng cứng; gọi tên cảm xúc; rồi tập hít thở sâu, thả lỏng cơ bắp, uống nước hoặc rời khỏi tình huống để bình tĩnh. Những cách này cần được thực hành hằng ngày, không đợi đến lúc có xung đột mới đem ra nhắc. Đây không phải bài học phụ bên cạnh “môn chính”, mà là năng lực giúp học sinh học tập và sống cùng người khác. Tổng hợp của nhà tâm lý học Joseph Durlak và cộng sự về 213 chương trình học tập cảm xúc - xã hội, với hơn 270.000 học sinh, ghi nhận nhóm tham gia có kết quả học tập cao hơn nhóm đối chứng trung bình 11%. Con số ấy củng cố lý do nên dạy kỹ năng cảm xúc có hệ thống, thay vì chỉ hô hào học sinh phải bình tĩnh.
Gia đình và nhà trường phải cùng giữ giới hạn
Trẻ mang cảm xúc từ lớp về nhà, đồng thời mang cách người lớn xử lý bất đồng từ nhà đến lớp. Bởi vậy, cha mẹ không nên mặc định bênh con là bảo vệ con: cần nghe con trình bày, tìm hiểu sự thật, giúp con phân biệt bị đối xử bất công với việc phải chịu trách nhiệm cho hành vi của mình. Trẻ có quyền phản biện, nói rõ điều mình không đồng tình và tìm người có trách nhiệm hỗ trợ; quyền ấy không bao gồm quyền xúc phạm hay tấn công người khác. Nhà trường cũng phải có quy trình tiếp nhận phản ánh, xác minh minh bạch và hỗ trợ người bị tổn thương. Xây dựng văn hóa ứng xử không thể chỉ giao cho giáo viên chủ nhiệm. Giáo dục sự tôn trọng bắt đầu từ cách người lớn đối thoại, giải quyết bất đồng và thừa nhận lỗi của mình. Khi phụ huynh gỡ bỏ mọi hậu quả cho con hoặc người lớn giải quyết mâu thuẫn bằng áp đặt, lời dạy về giới hạn sẽ mất sức thuyết phục.
Bảo vệ giáo viên, đồng thời buộc học sinh sửa sai
Người thầy bị hành hung cần được chăm sóc y tế, hỗ trợ tâm lý, bảo đảm quyền lợi hợp pháp và có thời gian phục hồi; không thể bị gây sức ép phải im lặng hay tha thứ để giữ danh tiếng cho trường. Kỷ luật và trách nhiệm pháp lý cần được xem xét tương xứng với hành vi, nhưng trừng phạt nặng hơn không tự bảo đảm ngăn tái phạm. Học sinh vi phạm phải hiểu hậu quả, được hỗ trợ tâm lý khi cần và được yêu cầu sửa chữa bằng hành động cụ thể; cơ hội sửa sai không đồng nghĩa với xóa trách nhiệm. Nhà trường cần có người và quy trình hỗ trợ khi xung đột leo thang, thay vì để giáo viên tự xoay xở giữa giảng dạy và quản lý lớp. Sau mỗi vụ việc, cần rà soát cách tiếp nhận cảnh báo, hỗ trợ người bị hại và theo dõi nguy cơ tái phạm; hiệu quả phải được đo bằng mức độ an toàn thực tế, không phải số khẩu hiệu hay buổi tuyên truyền.
Kết luận, giáo dục cảm xúc phải bắt đầu trước cơn giận và được nối dài bằng trách nhiệm sau mỗi sai lầm. Pháp luật bảo vệ giới hạn, còn gia đình và nhà trường phải dạy trẻ nhận ra giới hạn ấy, tôn trọng người khác và biết cách sửa chữa khi đã vượt qua. Chỉ khi người thầy được bảo vệ và học sinh được học cách dừng mình lại, lớp học mới có cơ hội trở thành nơi an toàn.
